برخلاف اورهان پاموک که با برنده شدن جايزه ادبي نوبل سال 2007 موجب برانگيخته شدن سروصداي زيادي در جهان و حتي کشور متبوعش شد، موفقيت خانم لسينگ نسبتاً دور از انتظار و بي‮سروصدا بود. اين امر البته دلايلي دارد که در اين نوشته به آن‮ها مي‮پردازم. دوريس لسينگ مسن‮ترين نويسنده‮اي است که موفق به دريافت جايزه نوبل شده است. وي که متولد 1919 ميلادي است در ميان خوانندگان ايراني و فضاي ادبي کشورمان چندان مورد اعتنا واقع نشده و آثار معدودي از وي ترجمه و منتشر شده است. حيات روشنفکري و ادبي وي داراي چنان فراز و نشيب‮هايي است که براي خواننده آماتور شگفتي آفرين است: بانويي که آکادمي ادبي سوئد او را نابغه انتقال تجارب زنانه مي‮نامد و وي را داراي چنان قدرتي معرفي مي‮کند که مي‮تواند با اتکا به نيروي بصيرت و آگاهي آتشين‮اش تمدن از هم گسيخته را با دقت و ظرافت بي‮نظيري تبيين کند از چه رو اين‮گونه با بي‮اعتنايي در محافل ادبي ما روبه‮رو مي‮شود؟ در واقع انتخاب او ما را با اين پرسش، براي چندمين بار، درگير مي‮کند که جاي‮گاه ادبي ما در جهان امروزکجاست؟ چرا هيچ داستان‮نويس و شاعر ايراني موفق به دريافت نوبل ادبي نشده است؟ اگر اين جايزه فاقد اعتبار است از چه روصرفاً تولد لسينگ در ايران بسياري را بر سر شوق و ذوق آورد؟ جامعه ادبي ما لسينگ را کم مي‮شناسد و دليل آن ترجمه نشدن آثار اوست. چرا؟ ظاهراًچون مورد پسند ذائقه خواننده ايراني نيست و صد البته سود آوري تجاري آن براي ناشر و مترجم چندان نيست که ارزش سرمايه‮گذاري داشته باشد.
   آيا خوانندگان ايراني حق دارند از خود بپرسند " مگرسود تعيين کننده جريان ترجمه ادبي است؟" اگر چنين نيست لاجرم بايد با اين عبارت دهان پرکن خود را قانع کنيم که " آثار بسيار مشهور ضرورتاً بهترين کتاب‮ها نيستند" . آيا قرار نگرفتن مهم‮ترين آثار ادبي نويسندگان ايراني در قفسه کتابفروشي‮هاي معتبر بين‮المللي شامل گزاره‮هاي توجيهي بالا نمي‮شوند: ذائقه خوانندگان جهان و عدم ارزش سرمايه گذاري بر روي ترجمه و نشر اين آثار. واقعاً چرا نويسندگان ايراني – حتي بهترين‮شان - مدام به حاشيه رانده مي‮شود؟ به نظر مي‮رسد فساد سرمايه‮گذاري و خود بزرگ بيني برخي محافل ادبي و پدر خواندگي ادبي را نبايد ناديده گرفت. اگر به اين عوامل بحران در حوزه ترجمه ادبي را نيز اضافه کنيد آن‮گاه روشن خواهد شد که چرا همواره سهم شير به آنان مي‮رسد.
   اين‮همه اما بخشي از مسئله است و بيشتر به کار فرافکني و پاک کردن صورت مسئله مي‮آيد. اساسي‮ترين مشکل روشن نبودن و عدم تبيين جايگاه " دمکراسي ادبي " يا پديدة کتاب خواني است. آثار نويسنده ايراني را حتي نويسندگان وطني هم نمي‮خوانند و يا در خوشبينانه‮ترين حالت کم مي‮خوانند. پرواضح است اگر نوشته‮اي خوانده نشود، نقد و معرفي نشود احتمالاً با اقبال عامه نيز روبه‮رو نخواهد شد. به نظر مي‮رسد همه چيز کله پا شده است. واقع نگري و صداقت، که لازمه کار ادبي است، به دلايل مختلف رنگ باخته است. حاکميت خواننده از بين رفته و همه خود را با اين جمله دلخوش کرده‮اند که " من براي دل خودم مي نويسم." کسي نيست بپرسد که واقعاً اگر براي دل خودت مي‮نويسي اصلاً چه نيازي به نوشتن و چاپ کردن. اگر براي خوانده شدن مي‮نويسي نبايد نياز و ذائقه خواننده‮ات را در نظر بگيري؟! خواننده اگر احساس نياز کند حتماً مبلغي را به هزينه‮هاي هفتگي و ماهانه خود اضافه مي‮کند. ادبيات را نبايد به کالاي لوکس و فانتزي تبديل کرد.
   علاوه بر مسئله ذائقه ادبي و سرمايه‮گذاري ناشرين، معرفي نشدن آثار لسينگ در اين‮جا به " موج ادبي " هم مربوط است . ترجمه عموماً تابع موج است. دهه‮هاي سي و چهل دوران حاکميت موج ادبيات روسي بود. بعد دوران ادبيات آمريکاي لاتين فرا رسيد. به دليل اوضاع خاص اجتماعي و سياسي و فکري کشور، ادبيات اروپايي و ژاپني و آفريقايي و چيني کمتر مورد اقبال قرار گرفت و به تبع تعاملات فرهنگي در حوزه‮هاي خاصي محدود ماند. اين‮که از نويسنده‮اي خوشمان نمي‮آيد دليل نمي‮شود که کتابش را و ايده‮هايش را مطرح نکنيم؛ کاري که نويسندگان و مترجمين و البته منتقدين ما در همه اين سال‮ها انجام داده‮اند. البته غربي‮هايي هم که در حوزه ترجمه فعاليت دارند تا حدود زيادي در اين مسئله شريکند. آيا بايد غربي‮ها ادبيات ما را فقط با هزارويکشب و مولانا بشناسند؟ صرفاً به خاطر اين‮که " بست سلر " هستند؟!
   آيا يکي از وظايف بنيادي ادبيات گشودن چشم‮اندازهاي نوين نيست؟ اگر چنين است، منتقدين ما چه حرکتي در رابطه با نقد منصفانه استيل ادبي لسينگ انجام داده‮اند؟ حتي در مورد اورهان پاموک هم نقدي دست اول و جان‮دار ارائه نشده است. نجيب محفوظ و ديگران هم از اين قاعده مستثني نيستند. به نظر من اين کار منتقدين نوعي اقدام به قتل روح تجربي و عدم شناسايي عامدانه ريشه‮هاي فرهنگي است. مراکز ادبي اروپايي در جستجوي آثاري هستند که آميزه اي از پلات و فانتزي‮اند ( براي نمونه" راز داوينچي " ، " نام گل سرخ" و...) و متاسفانه منتقدين و نويسندگان ما به دلايلي که مشخص نيست گام‮هاي استواري در اين زمينه برنداشته‮اند و در مقابل زمين وزمان را به هم دوخته‮اند که نوبل ادبي فاقد ارزش آن‮چناني است و اين‮که نوبل بيشتر سياسي است تا ادبي ...اين توجيهات حتي اگر رگه‮هايي از واقعيت در خود داشته باشند بيشتر بازدارندة نويسندگان هستند تا راه‮گشا.