نصفه شب
از زور الکل چشم هام سياهي مي‌رفت. تنهايي وسط بار مانده بودم. ترديد نداشتم که همين يک دقيقه پيش با ايرين بودم.»
با اين اوصاف بعيد نيست ذهن خواننده‌هايي که به سانسور عادت کرده چنين معنايي را "از جوري با هم بودند" هم دريافت کند. بهتر بود اين جمله اين‌طور ترجمه مي‌شد:
مثل بچه‌ها چنان جاروجنجالي راه مي‌انداختند که من هيچ‌گاه نديده بودم مادرم آن‌جور با پدرم بگومگو کند.
از طرف ديگر در ترجمه نشاني از احترامي که پراناب به پدر مي‌گذارد نيست، هرچند که راوي در همان پاراگراف اول داستان بر آن تاکيد کرده:
He called my father Shyamal Da, always addressing him in the polite way.
اما مترجم فقط قسمت اول جمله را آورده(صفحه 183) "او هم بابا را داشيامال صدا مي‌زد." و قسمت بعد  از ويرگول را حذف کرده در حالي که اين قسمت به راحتي مي‌توانست ترجمه شود:
"و با او محترمانه صحبت مي‌کرد" يا "او را با ضمير جمع خطاب مي‌کرد" يا "به او شما مي‌گفت" يا دست کم "به او احترام مي‌گذاشت" و در اين صورت هدف نويسنده که نشان دادن احترام پراناب به پدر است هم برآورده مي‌شد.
 مورد آخر از اين دست را ازجايي که راوي پدرش را توصيف مي‌کند شاهد مي‌آورم. متن انگليسي اين قسمت چنين است:
My father was monkish by nature, a lover of silence and solitude. He had married my mother to placate his parents; they were willing to accept his desertion as long as he had a wife.
و ترجمه آن (صفحه 189):
"بابا ذاتا از آن آدم‌هاي بي‌علاقه به دنيا بود عاشق سکوت و تنهايي. ازدواج کرده بود تا والدينش دست از سرش بردارند و بگذارند زندگيش را بکنند."
در اين جمله اول کلمه monkish  به معناي راهبانه حذف شده و درجمله بعد يdesertion  که به معناي بي‌وفايي است اصلا ترجمه نشده است.
ترجمه زير کمي طولاني‌تراست اما  دست‌کم نکات مورد نظر نويسنده را بيان مي‌کند:
پدرم طبع راهبانه‌اي داشت و عاشق سکوت و تنهايي بود. با مادرم ازدواج کرده بود تا دل خانواده‌اش را خوش کند. آن‌ها تا وقتي که او زن داشت حاضر بودند ول‌انگاري‌اش را در ترک کردن آن‌ها، آن هم با جا خوش کردن در آن سر دنيا،ببخشند.
شايد  اين نکات به نظربرخي مته به خشخاش گذاشتن بيايد و يا عده‌اي که به ترجمه آزاد اعتقاد دارند در دفاع از مترجم بگويند که اصولا برگردان کلمه به کلمه متن بهترين شکل ترجمه نيست. من هم شخصا به توانايي مترجماني که مي‌توانند بدون وفاداري به متن با فارسي روان همان معنا و احساسي را که داستان در زبان مبدا داشته منتقل کنند آفرين مي‌گويم. اما متاسفانه اين گفته در مورد اين ترجمه صدق نمي کند و نمي توان از نکاتي را که به آن اشاره شد چشم‌پوشي کرد، زيرا داستان در زبان فارسي نه تنها با متن اصلي تفاوت دارد بلکه فارسي آن هم خالي ازاشکال نيست. به طور مثال به توصيف‌هاي گنگ و مبهم زيرتوجه کنيد: 
در صفحه 197در ترجمه جمله :
Neither my mother nor my father get up to make a toast
آمده" موقع سرسلامتي گفتن نه مادرم بلند شد نه پدرم."
که سرسلامتي گفتن به معناي تسليت گفتن است و  آن را در مراسم ترحيم مي‌گويند و نه عروسي و make toast  به سلامتي کسي نوشيدن است.
و يا براي توصيف رابطه عاشقانه پراناب و دبورا آورده شده(صفحه191):
" گاهي وقت ها سر ميز غذا دهن هم مي‌گذاشتند- انگشت شان را توي دهن همديگر نگه مي‌داشتند."
و لابد خواننده بايد قبول کند که انگشت توي دهن کسي نگه داشتن رسمي بنگالي-آمريکايي براي معاشقه است.
يا (صفحه 189):"کاکو پراناب مامان را به ساحل شيب‌دار درياچه والدن مي‌کشاند."
که من با اين که داستان را قبلا با دقت خوانده بودم متوجه نشدم که چرا مامان با پاي خودش نمي‌رفته و پراناب او را مي‌کشانده.
 همچنين براي نشان دادن علاقه راوي به دبورا آمده (صفحه193 ):
"با دبورا لبخندهايي رد و بدل مي‌کرديم که رازآلود به نظر مي‌آمد  و توي آن لبخندها حس مي‌کردم دبورا مرا بهتر از هر کس ديگري در دنيا درک مي‌کند."
و مشخص نيست که چطور اين دو نفر کاري مي‌کردند که لبخندهاشان "راز آلود" به نظر بيايد‌ .
و يا (192صفحه ) "دلم مي‌خواست مثل او سرووضع راحت و بي‌قيدي داشته باشم."
که باز هم معلوم نيست سرووضع راحت چه جور سرووضعي است .
مواردي از اين دست که نشانه عدم تسلط مترجم بر زبان فارسي است بيش‌تر از آن در متن وجود دارد که بتوان در اين مقاله آورد. تنها به دو نکته ديگر اشاره مي‌کنم و بحث را تمام مي‌کنم. يکي انتخاب معادل‌هاي اشتباه براي بسياري اط واژه‌هاي مصطلح است؛ نظير  chop که به معني خرد کردن است و "قاچ زدن" معني شده (صفحه 201)، "خمير ساختن" که به جاي خميرکردن آمده (صفحه186 ) و "نوستالژيک"  (صفحه 189) که مي‌شد به جاي آن از معادل آشناي حساس غربت يا دلتنگي استفاده کرد.
و دوم بي‌دقتي در نقطه‌گذاري  در سراسر داستان است. مثلا در دومين سطر داستان  (صفحه183 ):
"همان موقعي که در آپارتمان اجاره‌اي ميدان سنترال زندگي مي‌کردند، و بيش‌تر از انگشت‌هاي يک دست، دوست و آشنا نداشتند."
همين جمله را يک بار بدون ويرگول‌ بخوانيد و ببينيد که چقدر روان‌تر مي‌شود. پيدا کردن نمونه‌هاي ديگر را به عهده خود خوانندگان مي‌گذارم.
در انتها لازم است جهت روشن شدن ذهن خوانندگان نکته‌اي را يادآوري کنم و آن اين‌که راوي داستان و خانواده‌اش بنگالي هستند و به زبان بنگالي صحبت مي‌کنند نه آن طور که مترجم چندين جا آورده هندي. بنگالي که زبان مردم بنگلادش وغرب هند و کلکته است با هندي کاملا تفاوت دارد و درحال حاضر حدود 200 ميليون نفردر دنيا به اين زبان حرف مي‌زنند.  مطئن نبودم که لازم است به اين نکته در نقدم اشاره کنم، اما فکر کردم اگر داستاني درباره پدربزرگ و مادربزرگ قشقايي‌ام بنويسم، دوست ندارم  مترجمي وادارشان کند به جاي ترکي قشقايي فارسي حرف بزنند، با اين‌که ترکي قشقايي در مقايسه با بنگالي که پنجمين زبان زنده دنياست زباني مهجور محسوب مي‌شود. 

ارديبهشت 1386

داستان «جهنم و بهشت» برگردان «دنا فرهنگ» را این‌جا بخوانید

تماس با نویسنده