زندان، گود است. سنگي است. شکل آن، شکل نيم‌کره‌اي تقريباً کامل است؛ کف زندان که آن هم از سنگ است، نيم‌کره را کمي پيش از رسيدن به بزرگترين دايره متوقّف مي‮کند، چيزي که به نوعي احساس فشار و مکان را تشديد مي‮کند. ديواري آن‮را از وسط نصف مي‮کند. ديوار بسيار بلند است؛ ولي به قسمت فوقاني گنبد آن نمي‮رسد. يک طرف من هستم؛ تسيناکان، جادوگر هرم کائولوم که پدرو د آلوارادو آن‮را آتش زد. در طرف ديگر جگوآري [پلنگ خال‌خال آمريکاي جنوبي] هست که با گام‮هاي منظم نامريي، زمان و مکان زندانش را اندازه مي‮گيرد. هم‌سطح ِ زمين، در ديوار مرکزي پنجرة عريض نرده‌داري تعبيه شده است. در ساعت بي‌سايه )ظهر( دريچه‌اي در بالا باز ميشود و زندان‮باني – که با گذشت سال‮ها به‮تدريج تکيده شده – قر‌قره‌اي آهني را راه مي‮ا‮ندازد و در انتهاي يک سيم آهني، کوزه‌هاي آب و تکّه‌هاي گوشت را براي ما پايين مي‮فرستد. آن‮گاه نور به دخمه رخنه مي‮کند؛ اين لحظه‌ايست که من مي‮توانم جگوآر را ببينم.
ديگر شمار سال‮هايي را که در ظلمت گذرانده‌ام، ندارم. من پيش از اين جوان بودم و مي‮توانستم در اين زندان راه بروم، ديگر کاري ازم ساخته نيست جز اين‮که در حالت مرگ، انتظار پاياني را بکشم که خدايان برايم مقدّر کرده‌اند. با چاقويي از سنگ چخماق که تا دسته فرومي‮رفت، سينة قربانيان را شکافته‌ام. اکنون، بدون کمک سِحر و جادو نمي‮توانم از ميان گرد و خاک بلند شوم.
شبِ آتش‌سوزي هرم، مرداني که از اسب‮هاي بلند پياده شدند، مرا با آهن‮هاي گداخته شکنجه کردند تا مخفي‮گاه گنجي را براي آنان فاش کنم. در مقابل چشمانم تنديس خدا را سرنگون کردند، ولي او هرگز مرا رها نخواهد کرد و من در زير شکنجه‌ها لب از لب نگشودم. بند از بندم جدا کردند، استخوان‮هايم را شکستند و مرا از ريخت انداختند. بعد در اين زندان بيدار شدم که ديگر تا پايان زندگي فاني‌ام آن‮را ترک نخواهم کرد.
تحت اجبار اين ضرورت که کاري انجام دهم و وقتم را پر کنم، خواستم در اين تاريکي، هر چه را که مي‮دانستم به ياد بياورم. شب‮هاي بي‌شماري را صرف به ياد آوردن نظم و تعداد برخي مارهاي سنگي و شکل دقيق يک درخت دارويي کردم. باين صورت سال‮ها را گذراندم و به هرآن‮چه متعلّق بمن بود دست يافتم. شبي حس کردم که به خاطرة گرانبهايي نزديک مي‮شوم: مسافر، قبل از ديدن دريا، جوششي در خونش احساس مي‮کند. چند ساعت بعد شروع کردم به تجسّم اين خاطره. يکي از سنّت‮هايي بود که مربوط به خداست. او که از پيش مي‮دانست که در آخر زمان بدبختي‮ها و ويرانه‌هاي زياد به وجود خواهد آمد، در اوّلين روز خلقت، جملة سِحرآميزي نوشت که مي‮تواند تمام اين بدي‮ها را دفع کند. آن‮را به صورتي نوشت که به دورترين نسل‮ها برسد و تصادف نتواند تحريفش کند. هيچ‮کس نمي‮داند که آن‮را در کجا و با چه حروفي نوشته است؛ ولي شک نداريم که در نقطه‌اي مخفي، باقي است و روزي بايد برگزيده‌اي آن‮را بخواند. پس فکر کردم که ما، مثل هميشه، در آخر زمان هستيم و اين شرط که من آخرين راهب خدا بوده‌ام، شايد اين امتياز را به من بدهد که رمز آن نوشته را کشف کنم. اين امر که ديوارهاي زندان احاطه‌ام کرده‌اند، اين اميد را بر من منع نمي‮کرد. شايد هزار بار نوشته را در کائولوم ديده بودم و فقط همين مانده بود که آن‮را بفهمم.
تمام اين فکر به من قوّت قلب داد؛ بعد مرا در نوعي سرگيجه فرو برد. در تمام گسترة زمين، اشکالي قديمي وجود دارد، اشکالي فسادناپذير و جاودان. هرکدام از آن‮ها مي‮توانست نمادي باشد که در جستجويش بودم. يک کوه مي‮توانست کلام خدا باشد، يا يک رود، يا امپراتوري يا هيئت ستارگان. امّا در طول قرون، کوه‮ها فرسوده مي‮شوند و چهرة ستارگان تغيير مي‮کند. حتّي در فلک نيز، تغيير هست. کوه‮ها و ستارگان منفردند و منفردان گذرا هستند. به دنبال چيزي ماندگارتر و آسيب‌ناپذيرتر گشتم. به تبار غلاّت، علف‮ها، پرندگان و انسان‮ها فکر کردم. شايد دستورالعمل بر صورت من نوشته شده بود و خود من هدف جستجويم بودم. در اين لحظه بياد آوردم که جگوآر يکي از نشانه‌هاي خداست. پس تقوا قلبم را آکند. اوّلين صبح جهان را مجسّم کردم. خدايم را مجسّم کردم که پيامش را به پوست زنده‌ي جگوآرها مي‮سپرد که در غارها، در کشتزارها، و در جزاير تا ابد جفت‮گيري خواهند کرد و توليد مثل خواهند کرد تا اين‮که آخرين انسان‌ها آن پيام را بگيرند. اين شبکة ببرها، اين هزارتوي بارور ببرها را تصوّر مي‮کردم که در چراگاهها و گلّه‌ها وحشت مي‮پراکنند، تا يک نقّاشي را حفظ کنند. در همسايگيم تأييد فرضيه‌ام و موهبتي پنهان را ديدم.
سال‮هاي طولاني را براي آموختن نظم و ترتيب لکّه‌ها گذراندم. هر روز نابينايي امکان يک لحظه نور را به من مي‮داد و من مي‮توانستم در حافظه‌ام شکل‮هاي سياهي را ثبت کنم که بر پشم‮هاي زرد نقش بسته بودند و برخي از آن‮ها شکل نقطه‌هايي بودند، برخي ديگر خطوط عرضي را در طرف دروني پاها شکل مي‮دادند، برخي ديگر بطور حلقوي تکرار مي‮شدند. شايد يک صداي واحد يا يک کلمة واحد بودند. خيلي از آن‮ها لبه‌هاي قرمز داشتند.
چيزي از خستگي‮ها و رنجم نمي‮گويم. چند بار رو به ديوارها فرياد زدم که کشف رمز چنين متني غيرممکن است. به‮تدريج معمّاي ملموسي که ذهنم را اشغال مي‮کرد، کمتر از اصل معمّا که يک جملة دست‮خط خدايي بود، عذابم مي‮داد. از خودم مي‮پرسيدم چگونه جمله‌اي را بايد عقل مطلق بيان کند. فکر کردم که حتي در زبان‮هاي بشري جمله‌اي نيست که مستلزم تمام جهان نباشد. گفتن «ببر» يعني گفتن ببرهايي است که آن‮را بوجود آورده‌اند؛ گوزن‮ها و لاک‌پشت‮هايي که دريده و خورده‌ شده‌اند؛ علف‮هايي که گوزن‮ها از آن تغذيه مي‮کنند؛ زمين که مادر علف بوده است و آسمان که به زمين زندگي داده است. باز هم فکر کردم که در زبان خدا، هر کلامي اين توالي بي‌پايان اعمال را بيان خواهد کرد؛ و نه به طور ضمني بلکه آشکار و نه به روشي تدريجي، بلکه فوري. با گذشت زمان، حتي مفهوم يک جملة الهي هم به نظرم بچّگانه و کفرآميز آمد. فکر کردم خدا فقط بايد يک کلمه بگويد و اين کلمه شامل تماميت باشد. هيچ کلامي که او ادا کند نمي‮تواند پايين‮تر از جهان يا ناکامل تر از محموع زمان باشد. کلمات حقير جاه‌طلبانه‌ي انسان‮ها، مثل، همه، دنيا و جهان، سايه و اشباح اين کلمه هستند که با يک زبان و تمام جيزهايي که يک زبان مي‮تواند در برگيرد برابر است.
يک روز، يا يک شب – بين روزها و شب‮هايم چه تفاوتي وجود دارد؟ – خواب ديدم که روي کف زمين زندانم يک دانه شن است. بي‌تفاوت، دوباره خوابيدم و خواب ديدم که بيدار شده‌ام و دو دانه شن هست. دوباره خوابيدم و خواب ديدم که دانه‌هاي شن سه تا هستند. زياد شدند تا اين‮که زندان را پر کردند و من زير اين نيم‌کرة شني مي‮مردم. فهميدم که دارم خواب مي‮بينم و با کوشش فراوان بيدار شدم. بيدار شدنم بيهوده بود: شن خفه‌ام مي‮کرد. کسي به من گفت: «تو در هوشياري بيدار نشدي؛ بلکه در خوابِ قبلي بيدار شدي. اين خواب در درون يک خواب ديگر است و همين‮طور تا بي‮نهايت؛ که تعداد دانه‌هاي شن است. راهي که تو بايد بازگردي بي‌پايان است. پيش از آن‮که واقعاً بيدار شوي، خواهي مرد.»
حس کردم که از دست رفته‌ام. شن دهانم را خرد مي‮کرد، ولي فرياد زدم: «شني که در خواب ديده شده است، نمي‮تواند مرا بکشد و خوابي نيست که در خواب ديگر باشد.» يک پرتو نور بيدارم کرد. در ظلمت بالايي يک دايرة نور شکل گرفته بود. دست‮ها و چهرة زندان‮بان، قرقره، سيم، گوشت و کوزه‌ها را ديدم.
انسان، کم‌کم با شکل سرنوشتش همانند مي‮شود؛ انسان به مرور زمان شرايط خودش مي‮شود. من بيش از اين‮که کاشف رمز يا انتقام‮جو باشم، بيش از اين‮که کاهن خدا باشم، خودم زنداني بودم. از هزارتوي خستگي‌ناپذير رؤياها، به زندان سخت همچون خانة خودم بازگشتم. رطوبتش را دعا کردم؛ ببرش را دعا کردم؛ پنجرة زيرزميني‌اش را دعا کردم؛ بدن پير دردآلودم را دعا کردم؛ تاريکي سنگ را دعا کردم.
پس، چيزي پيش آمد که نه مي‮توانم فراموش کنم نه بيان کنم. يگانگي‌ام با الوهيت و با جهان پيش آمد (نمي‮دانم آيا اين دو کلمه با هم متفاوتند: خلسه، نمادهايش را تکرار نمي‮کند.) کسي خدا را در انعکاسي ديده است؛ ديگري او را در شمشيري يا در دواير گل سرخ مشاهده کرده است. من چرخ بسيار بلندي ديديم که نه پيش چشمانم بود، نه در پشتم، نه در دو طرفم؛ بلکه در عين حال همه جا با هم. اين چرخ از آب ساخته شده بود و همچنين از آتش و با اينکه لبه‌اش را تشخيص مي‮دادم، بي‮نهايت بود. تمام چيزهايي که خواهند بود، هستند و بوده‌اند، در هم پيوسته و آن‮را ساخته‌ بودند. من، رشته‌اي بودم از اين تار و پود کلّي و پدرو د آلوارادو – که شکنجه‌ام کرد – رشته‌اي ديگر. علّت‮ها و معلول‮ها در اين‮جا بودند و کافي بود چرخ را نگاه کنم تا همه چيز را، به صورتي بي‌پايان بفهمم. اي شادي فهميدن، برتر از شادي تصوّر يا احساس! من جه‍ان را ديدم و طرح‮هاي محرمانة جهان را. مبدأهايي را ديدم که «کتاب اندرز» [بگفتة روژه کاليوا مترجم فرانسوي آثار بورخس، منظور نويسنده از «کتاب اندرز»، Popal-vuh کتابِ مقدّس قوم مايا بوده است.] تعريف مي‮کند. کوه‮هايي را ديدم که از آبها پديدار ميشوند. اوّلين انسان‮ها را ديدم که از جوهر درخت‮ها بودند. کوزه‌هاي آب را ديدم که انسان‮ها به آنها هجوم مي‮بردند. سگ‮ها را ديدم که چهرة آنان را مي‮درند. خداي بي‌چهره را ديدم که پشت خدايان است. راه‌پيمايي‌هاي بي‌پايان را ديدم که فقط سعادت ازلي را شکل ميدادند و همه چيز را فهميدم، توانستم نوشتة ببر را هم بفهمم.
فرمولي بود از چهارده کلمة اتّفاقي (که بنظر اتّفاقي مي‮رسيدند) کافي بود که با صداي بلند آن‮را تلفّظ کنم تا قادر مطلق شوم. کافي بود به زبان بياورم تا اين زندان سنگي را نابود کنم؛ تا روز در شبم نفوذ کند؛ تا حوان شوم؛ تا جاودان باشم؛ تا ببر، آلوارادو را بدرد؛ تا چاقوي مقدّس در سينه‌ي اسپانيايي‌ها فرو رود؛ براي ساختن معبد، براي ساختن امپراتوري، چهل هجا، چهارده کلمه و من، تسيناکان، بر زمين‮هايي حکمراني مي کنم که ماکتزوما فرمان رانده بود. امّا مي‮دانم که هرگز اين کلمات را بر زبان نخواهم آورد زيرا ديگر تسيناکان را بخاطر نمي‮آورم.
باشد که رازي که بر روي پوست ببرها نوشه شده است، با من بميرد. آن‮که جهان را در يک نظر ديده است، آن‮که طرح‮هاي پرشور جهان را در يک نظر ديده است، ديگر نمي‮تواند به يک انسان، به سعادت‮هاي مبتذلش و به خوشبختي‮هاي کم‌مايه‌اش فکر کند، حتي اگر اين انسان خود او باشد. اين انسان، خودش بوده است؛ امّا اکنون چه اهميتي برايش دارد؟ تقدير آن ديگري چه اهميتي برايش دارد؟ زادبوم آن ديگري چه اهميتي برايش دارد، اگر او اکنون، هيچ‮کس نباشد؟ به همين دليل، فرمول را به زبان نخواهم آورد؛ به همين دليل مي‮گذارم روزها مرا، که در تاريکي دراز کشيده‌ام، فراموش کنند.

برگرفته ازکتابخانة بابل و ۲۳ داستان ديگر - انتشارات نيلوفر
حروف‮چين: فريبا حاج‮دايي