خانه نقد ايراني نقد خارجي بايگاني
سیمای سیمرغ در شاهنامه و منطق‌الطیر

يادداشتي بر شاهنامه و منطق الطير از احمد کريمی حکّاک

سیمای سيمرغ در اساطير و منابع مکتوب فارسی باستان و میانه از آغاز با سه ويژگي بارز رقم خورده است: بزرگی جثه، قدرت شفابخشی و حراستگری، و، مهم تر از همه، دانائی و رازدانی دور از دسترس آدميان خاکزي که سیمرغ را ،چه در بُعد جسماني و چه در ساحت فکري و معنوي، به پدیده ای برتر از انسان بدل مي کند. چنین دانائی و رازدانی را مي بايست پيش از ديگر ويژگي هاي سیمرغ بررسید، چه، در فرهنگ های بدوی بارزترین وجه تمایز بالداران افسانه ای از ديگر جانوران است و به آنان جا و مقامی منحصر به فرد در فراسوی جهان مادی و طبیعی می بخشد. در تحلیل اين ویژگی از آثار و افکار کارل گوستاو يونگ، روان پزشک اوايل قرن بيستم مدد خواهيم گرفت، که ما را به آن دسته از باورها و گرايش هاي مشترکی رهنمون شده است که نيمه پنهان و پنهان همچنان در اذهان آدميان حضور دارند. چنین گرایش هائی نه در ضمیر آگاه یکایک آدمیان نقش بسته و نه در حافظۀ جمعی اقوام و مردمان چهرۀ مشخّصی به خود گرفته است. کارل گوستاو يونگ مجموعۀ اين گرايش ها را «نياگاه جمعي» ناميده که همچون رسوباتي بي شکل از آغازه هاي پيدايش انسان در شعور او حضور داشته و، در شکل های گوناگون، پیوند ميان ذهن آدمي و انواع خلاّقيت هاي هنري بوده اند. صورت ظاهری اين باورها و گرایش های کهن همواره در حال دگرديسي است، ولي معنا و محتواي رواني آنها کم و بيش ثابت مانده. دراين باورها، پرندگان وحشي و تنومند و تيزچنگ نمادي از رهايي و خلاصی تصور مي شده اند: رهايي از درد و بیماری و مرگ، و خلاصی از نيروهاي قاهرۀ طبيعت همچون قوّۀ جاذبه که امروزيان را به پرواز در فضا و سفر به سیّارات توانا کرده است. (1) بدين سان، آدميان در طی قرون و در قالب های مشخّص اجتماعي، بالداران تنومند و نيرومند را تبلور و تجسّم آرمان رهايي از بندها و دردهای دنیای خاکی و دست یابی به مکان و موقعیتی برتر و مطلوب تر مي دانسته اند. از آن جمله اند لک لک بلند پرواز «ايبيس» (Ibis) در اساطير مصر باستان، که در خدمت «ثوث» (Thoth)، خداي کتابت و شمارش بدين سو و آن سو پر مي کشيد، تا مرغ «گدورا» (Gadura)، پرونده افسانه هاي هند، بارندۀ باران هاي حيات بخش که رنگين کمان نشان حضور اوست و «کادوسيوس» (Caduceus)، ياچوبدست بالدار عطارد، که ارباب خود را به شکلِ انسان پرنده در مي آورد. (2) این پرندگان افسانه ای همه را می توان نمادها و نمايندگان نيروهايي شمرد که انسان آغازين فقدان آن را در وجود خود حس مي کرده است. در چهره پردازي هاي مشخّص و نقش هاي ملموس اين بالداران بلند پرواز والاترين تجلي آرمان های متعالي انسان را، چه برای رهايي از دخمه ها و مدفن هاي زير زمين و فراز آمدن به سطح زمين، و چه صعود و عروج از سطح خاک به سپهرهاي والاتر، می توان دید. در اين ميان حديث سيمرغ، اين مرغ جاودانی اساطير ايراني، نيز جايگاه ويژه اي دارد. اسطوره پردازان ايران باستان تصوير او را برپایۀ تک واژه ای که در دو عبارت اوستا آمده است رقم زده اند که مي توان آنها را از فضاي مِه گرفتۀ اعصار اساطيري تا به امروز پي گرفت. از این دو، یکی واژۀ اوستائي «مرغو سائنو» (maragho saeno) است که ظاهراً هم به جانوري پرنده و هم به درختی معجزه گر هر دو اطلاق مي شده. اسطوره شناسان برآن بوده اند که این درخت در برکه یا دریاچه ای با نام «درمانگر همه دردها» روئیده شده است. شواهد واژه شناسي دهه هاي اخير ما را به واژۀ ديگری در زباني ديرين تر، يعني سنسکريت، رهنمون مي شود، و آن «سائنا» یا «سئنه» (Saena) است، و يا به گفتۀ فروردين يشت، بند 97، «نخستين کسي که با صد پيرو در اين سرزمين ظهور کرد.» (3) محمد معين، در حاشيه اي که بر برهان قاطع نگاشته اين نکته را نيز افزوده است که واژۀ اوستايي «سائنو» يا «سئنه» را به عقاب يا شاهين نيز ترجمه کرده اند. او پس از بحثي در بارۀ اطلاق این واژه به پرنده و نيز به مردي که به گفتۀ فروردين يشت «با صد پيرو. . . ظهور کرد» چنين نتيجه گرفته است: بنابراين تصور مي شود يکي از خردمندان روحاني عهد باستان که نام وي، سئنه، از نام پرنده مزبور اتخاذ شده بود، سمت روحاني مهمي داشته که انعکاس آن بخوبي در اوستا آشکار است و از جانب ديگر وي به طبابت و مداواي بيماران شهرت يافته بود. بعدها سئنه (نام روحاني مذکور) را به معني لغوي خود نام مرغ گرفتند و جنبه پزشکي او را در اوستا به درختي که آشيانۀ مرغ سئنه است، و در خداينامه و شاهنامه به خود سيمرغ دادند. (4) هم او در بارۀ اثر معجزه آسای پر سيمرغ به نقل از بهرام يشت، مي آورد: «کسي که استخوان يا پري از اين مرغ دلير (وارغن) با خود داشته باشد، هيچ مرد دليري او را نتواند براندازد و نه از جاي براند.» (5) امّا، آنچه هنوز از خلال متون قديم وپژوهش هاي جديد برما معلوم نشده اين است که آيا «مرغوسائنو» يا «مروو سئنه» نام نوعي از انواع پرندگان بوده است يا پرنده اي يگانه از آن ميان. اينقدر هست که در عبارت ديگري از اوستا واژۀ «سائنا» در ارجاع به فردي واحد به کار رفته و به احتمال قوی می توانسته به معنای پرنده ای با ویژگی های منحصر به فرد نیز بوده باشد. فشردۀ نهائی اين گشت وگذار واژگاني آن که دو واژۀ نامبرده، «مرغو سائنو» و «مروو سئنه،» را مي توان نياکان واژۀ سيمرغ دانست که از دير بازِ دور برای موجود بالدار و پرنده اي با نيروهايي ماوراء انساني به کار می رفته که ویژگی هایی همچون نيرومندي و نيروبخبشي، حراستگري و شفابخشي، ورازداني و رازداري از مختصات وجودي او انگاشته مي شده است. همین ویژگی ها را مي توان به گونه اي بارزتر در متون عصر ساساني يافت؛ همان متوني که بر و بار خود را به نخستين جلوه هاي مکتوب زبان فارسي دري بخشيده اند. در اين سفر دور و دراز و دگرگون ساز، سيمرغ پيوندش را با بوته و برکه اي که موطن باستاني او انگاشته مي شده نگه می دارد، چنانکه در چهره پردازي او در شاهنامه فردوسی خواهيم ديد. آنچه در اين تغيير و تبديل بنيادي - يعني انتقال ميراث اساطير ايراني از متون کتبي و مقال شفاهي دوران ساسانيان به عهد سامانيان و بعدها - برما مجهول مانده آن است که چگونه سيمرغ با دودمان پهلوانان سيستاني پيوند مي خورد. از حدس و گمان هايي که مي تواند در حل اين مشکل سودمند افتد يکی دربارۀ ناهمخواني هايي ميان روايت هاي سيستاني و دو رشتۀ ديگر روايي است که در شاهنامه در هم تنیده شده اند، ناهمخوانی روايت هاي ملي و روايت هاي مغانی. از چمله مي توان به مقال ارزش رنگ سفيد اشاره کرد که در اساطير آريائي رنگ ديوان نيست، ولي در اساطير سيستاني شاهنامه رنگ و نام ديوي است که رستم بايد، پس از عبور از هفت خان او را بکشد و خون جگر او را در چشمان کيکاووس، که به جادوي ديو نابينا شده بچکاند، تا وب بينائي اش را بازيابد. دراينجا به نوعي رمزگان رنگ ها برمی خوریم که می تواند اين افسانه را به راويتي از مردماني سيه چرده تر از آريائيان منتسب و مرتبط سازد. (6) از اينجاست که خطّۀ سيستان را مي توان، به حدس و گمان، خاستگاه اساطير و افسانه هايي شمرد که با اساطير آريائي مناطق شمالي فلات ایران تفاوت هائی دارند و مي توانند در نهايت گوياي رويارويي مردمان تیره گون جنوبي با آريائيان سفيد چرده تري باشند که از خطّه هاي شمالي به ايران زمين کوچيده اند. به هر حال، اگر سه بار ظهور سيمرغ را در شاهنامه پي گيريم خواهيم ديد که اين مرغ همان ویژگی هائی را که پیشتر برشمردیم از خود نشان می دهد و بدين سان پيوندش را با چهرۀ اساطيري ای که از او پرداخته شده برقرار نگاه مي دارد. او بار نخست زال نوزاد را به زير بال مي گيرد و مي پرورد، بار دوم همسر او رودابه را از دردي که زادن رستم برتن او نشانده آزاد می کند، و بار سوم و واپسين، چند صد سال بعد، بر زخم هايي که زوبين اسفنديار روئين تن بر بدن پهلوان پير، رستم دستان و بارۀ همراهش، رخش، گشوده مرهم مي گذارد، چارۀ کار او را در جدال با قهرمان دين بهي به او مي نماياند، و تهمتن را از مرگي ناگزير می رهاند. در همين ديدار واپسين سيمرغ اشاره اي گذرا نيز به جفت خود دارد، هم او که اسفنديار زندگي اش را به سر آورده بود. اين هر سه ديدار درخور توجه و تحليلی ویژه است. سيمرغ را در نخستين ديدار در حالي مي بينيم که از آسمان البرز، کوهي که او آشيان خود را در دامنۀ آن ساخته، فرود مي آيد تا براي جوجگان گرسنۀ خود قوتي تدارک بيند. همچنان که پرندۀ مادر به زمين نزديک مي شود زال نوزاد را مي بيند که بيچاره افتاده از جگر فرياد برمي کشد. پرنده درآغاز بي خيال چنگال در پوست نازک زال فرو مي کند، چه، غريزۀ مادري در تدارک خوراک جوجگان بر او چيره است. حتي آنگاه که نوزاد را تا آستانه آشيان بالا کشيده است اندیشه ای جز اين ندارد که توانسته خوراکي براي جوجه هايش بيابد: «سوي بچگان برد تا بشکرند/ بدان نالۀ زار او ننگرند.» (7) تنها پس از آن که بانگ راوي خداشناس و خرد ورز داستان حضور «يزدان نيکي دهش» را يادآور مي شود و رحمت آوردن او بر نوزاد بيچاره را با ما در ميان مي گذارد، مرغ مادر را مي بينيم که همراه با جوجگان خويش خیره به زال می نگرند، زیرا به گفتۀ راوي «مهر» ش را به دل گرفته اند. آگاهي از حضور مهر شامل خداوند است که مرغ مادر داستان را در اين دم، شفقت يزداني می بخشد و به موجودي برتر از پرنده اي بدل می کند که تدارک قوت جوجگان تنها انگيزۀ اوست. در واقع، سيمرغ در اين لحظه بر سامِ آدمي صورت، پدري که فرزندش را به گناه تفاوت رنگ پوست و مو از درگاه خود رانده، برتري مي يابد، و همين حس برتري زمينه ساز رسالتي مي شود که سال ها بعد، با حضور زال و سام، به ابلاغش می پردازد. پس از گذشت سالی چند، همان يزدان نيکی دهش که پيشتر دل سيمرغ را ديگر کرده و اورا از جانوری به موجودي برتر از آدمي بدل ساخته بود در رؤيايي سام را نکوهش مي کندکه: «تو را دايه گر مرغ شايسته اي/ پس اين پهلواني چه بايسته اي؟» در پی این نکوهش سام برآن مي شود تا به کوهپايۀ البرز سفر کند و فرزند را از نزديک ببيند. چنين مي کند و سرانجام، شرمسارِ کردۀ خويش، در برابر فرزند و دايه مادر او، سيمرغ، مي ايستد و مي شنود که سيمرغ از زال -چنانکه مادري از فرزند- مي خواهد تا پدر گناهکار خويش را ببخشايد، زيرا از کردۀ خويش پشيمان است. مي توان به زال حق داد که، با همۀ تشویق دايه مادر، شوق و شوري براي بازگشت به خانه و آغوش چنان پدري در خود نبیند. در اينجاست که سيمرغ پري از پرهاي خود را به او مي دهد و مي گويد: ابا خويشتن بريکي پرّ من همیشه همي باش در فرّ من ‌ که در زير پرّت بپرورده‌ام ‌ابا بچگانت برآورده ام ‌ گرت هيچ سختي‌به روي آورند گر از نيک و بدگفت وگوي آورند برآتش برافکن يکي پرّ من ‌ببيني هم اندر زمان فرّ من همانگه بيايم چو ابر سياه ‌بی آزارت آرم بدين جايگاه (8) آگاهي سيمرغ از «فرّ خويش» او را به موجودي بدل مي کند که نه تنها جهاني فراسوي جهان خاکيان را به زير پر گرفته بلکه براين برتري مقام خود در زنجيرۀ هستي نیز واقف است. از آستان اين آشيان است که سيمرغ بر کار و رفتار آدمياني چون سام و درباريان او رحمت مي آورد، و به زال می گوید که هرگاه در خاندان پدر براو سخت گرفتند و از نيک و بد موی و روی او سخني به ميان آوردند پر او را بر آتش افکند تا سيمرغ رهايي بخش بيايد و او را به جايگاه خويش باز گرداند. آنگاه که اين موجود رازدان و رازآلوده را در حلولي ديگر در قاف منطق الطير مي بينيم اين ويژگي بازهم در او نمایان تر شده و در واقع همان خصلتي گردیده که او را شايستۀ شاهي پرندگان و قبلۀ غائي صوفيان سالک مي سازد. در ديدار دوم سيمرغ با زال، آنگاه که رودابه از رنج بارداري رستم به ستوه آمده و مادرش سيندخت اميدي به زنده ماندن دختر ندارد و به زال پيام مي فرستد «که پژمرده شد برگ سرو سهي»، خصلت رازداني و آينده بيني سيمرغ بيش از پيش جلوه مي کند و، از آن بيشتر، اعجازش در چاره انديشي و التيام بخشي زخم رودابه. مرغ مادر شاهنامه، پس از آنکه زال نگران و درمانده پر او را در مجمر ميندازد و مي سوزاند درآسمان پدیدار مي شود، و چون زال را بيچاره و بيمناکِ جان زن و فرزند مي بيند به سخن مي آيد: چنين گفت با زال کاين غم چراست ‌به چشم هزبر اندرون نم چراست کزين سرو سيمين بر ماه روي ‌يکي شير باشد ترا نامجوي که خاک پي او ببوسد هزبر نيارد به سر برگذشتنش ابر وز آواز او چرم جنگي پلنگ ‌شود چاک چاک و بخايد دوچنگ هرآن گُرد کاواز کوپال او ببیند بر و بازوی و يال اوي ‌از آواز او اندر آيد زپاي ‌دل مرد جنگي برآيد زجاي ‌به جاي خرد سام سنگي بود به خشم اندرون شير جنگي بود به بالاي سرو و به نيروي پيل ‌به آورد خشت افکند بر دو ميل ‌نيايد به گيتي ز راه زِهِش ‌به فرمان دادارِ نيکي دهش (9) ‌و پس از مژدۀ زاده شدن فرزندي چنين برومند و هوشمند، سيمرغ در مقام طبيبي ورزيده و نوآور دستورهائی دقيق به زال مي دهد از آن جمله فراهم آوردن ابزار کار و داروي بيهوش کننده تا روش بريدن پهلوي رودابه و بيرون کشيدن نوزاد و سرانجام ضرورت سپاسگزاري به درگاه خداوند: بياور يکي خنجر آبگون يکي مرد بينا دل پرفسون ‌نخستين به مي‌ماه را مست کن ‌زدل بيم و انديشه را پست کن ‌تو منگر که بينادل افسون کند به صندوق تا شير بيرون کند بکافد تهي گاه سرو سهي نباشد مر اورا ز درد آگهي ‌وزان پس بدوز آن کجا کرد چاک ‌ز دل دور کن ترس و تيمار و باک ‌گيایي که گویمت با شير و مُشک ‌بکوب و بکن هر سه در سايه خشک ‌بساي و بیالاي بر خستگيش ‌ببيني هم آن روز پیوستگيش ‌بر او مال از آن پس يکي پرّمن خجسته بود سايۀ فرّ من ‌ترا زين سخن شاد بايد بُدن ‌به پيش جهاندار بايد شدن ‌که او دادت اين خسرواني درخت ‌که هر روز نو بشکفاندت بخت ‌بدين کار دل هيچ غمگين مدار که شاخ برومندت آمد به بار (10) در اين ظهور نيز سه خصلت بارز سيمرغ سر بر مي کند: شفابخشی، حراستگري و آگاهي از رازهايي که برآدميان پوشيده است. آنچه در اينجا روشن تر از ديگر خصال اين پرندۀ شگرف جلوه مي کند همين خصلت سوّم است که پس از بازگشت سيمرغ اعجاب ناظران و ناباوري سيندخت، و حتي شگفت زدگي راوي خرد وزر داستان را نيز برمي انگيزد. آنان که گرد آمده اند تا از چگونگي اين روش بديع بيرون آوردن نوزاد از رحم مادر آگاهي يابند بر زال و رودابه دل مي سوزانند و اشک خون مي ريزند و سيندخت، خون از دو دیده چکان، فرياد بر مي آورد «که کودک زپهلو کي آيد برون؟» و راوي داستان لحظه اي روايتگري را به سوئی می نهد و «ای شگفت» پر معنايي برزبان مي راند: «بشد زال و آن پرّ او بر گرفت/ برفت و بکرد آنچ گفت- اي شگفت!» حتي پس از آنکه «موبدي چربدست» رودابه را به مي مست و بيهوش مي کند و رستم را بي گزند بيرون مي کشد شگفتي مردمان را پاياني نيست: بيامد يکي موبدي چربدست مرآن ماه رخ را به مي مست کرد بکافيد بي رنج پهلوي ماه ‌بتابيد مر بچه را سر ز راه ‌چنان بي گزندش برون آوريد که کس در جهان آن شگفتي نديد (11) واپسين ديدار سيمرغ در شاهنامه چند صد سال بعد، در پايان نبرد بزرگ اسفنديار، شاهزاده گشتاسبي و قهرمان «دين بهي»، رخ مي دهد. این دیدار، از نظر جزئیات روایت پردازی و تنش های دراماتیک نقطّ اوج شخصیت پردازی اين پرندۀ شگفت انگيز است. رفتار سیمرغ در اين داستان نیز خصلت هايي را برمي نمايد که هم از آغاز در اين موجود برتر ديده ایم و زمان ظهور او هم با خصلت هايش پيوندي نزديک دارد. فهرمان دين بهي، به تحريک پدر و نيز به انگيزۀ خدمت به آئين نوين، عزم می کند که پهلوان سيستاني را از جای آسايش پيرانه به در کشد و او را دست بسته، چنانکه خواست پدرشاه است، به درگاه برد. پهلوان پير البته نمي تواند به چنين خفّتي تن در دهد. پس نبردي ناگزير و نابرابر در می گيرد که در آن رستم و رخش زخم هاي فراوان برمی دارند، امّا اسفنديار در پوشش روئين تني جاودانۀ خويش تندرست و تير در دست استوار در برابر پهلوان پير می ایستد. زال که ديگر بار بيچاره شده به ياد سيمرغ مي افتد: بدو گفت زال: ای پسرگوش دار سخن چون به پای آوری گوش دار همه کارهاي جهان را دَرَست ‌مگر مرگ کان را دَرِ ديگر است! يکي چاره دانم من اين را گزين ‌که سيمرغ را باز خوانم برين ‌گراو باشدم زين سخن رهنماي ‌بماند به ما کشور و بوم و جاي ‌وگرنه شود بوم ما کند مَند از اسفنديار آن بدِ بد پسند (12) باری ديگر پر سيمرغ برمجمر پُرآتش سوختن مي گيرد و سيمرغ بربسيط شب بال مي کشد، زال را در کنار مجمر مي بيند، فرود مي آيد، و توگوئي بي خبر، از ضرورت فرا خوانده شدن مي پرسد. زال به اختصار حکايت زخم هاي رستم و رخش را براو مي گويد و نیز اصرار اسفنديار را در ادامۀ نبردي نابرابر. سيمرغ نخست سراغ رخش را مي گيرد: «سزد گر نمايي به من رخش را/ همان سرفراز جهان بخش را.» زال رستم و رخش را فرا مي خواند و سيمرغ، گوئی به نکوهش، از رستم مي پرسد که چرا کار را با اسفنديار به جنگ کشانده است: «چرا رزم جستي از اسفنديار/ همي آتش افکندي اندر کنار؟» زال مجال سخن گفتن به فرزند نمي دهد؛ خود رشتۀ سخن به دست مي گيرد و از مرغ مادر خويش مي خواهد تا پيش از کند و کاو در چند و چون کار به مداواي پهلوان پير مجروح کمر بندد. سيمرغ مي پذيرد: نگه کرد مرغ اندر آن خستگي ‌بديد اندرو راه پيوستگي ‌از او چار پيکان به بيرون کشيد به منقار از آن خستگي خون کشيد برآن خستگي ها بماليد پر هم اندر زمان گشت با زيب و فر بدو گفت کاين خستگي ها ببند همي باش يک چند دور از گزند يکي پرّ من تر گردان به شير بمال اندر آن خستگي هاي تير برآن هم نشان رخش را پيش خواست ‌فرو کرد منقار بردست راست ‌برون کرد پيکان شش از گردنش نَبُد خسته گر بسته جائي تنش ‌هم آنگه خروشی برآورد رخش ‌بخنديد شادان دل تاجبخش (13) تا بدين جا کار آسان می نمود، چه سيمرغ چاره گر با منقار تيرها را بيرون مي کشد و با ماليدن پر خويش بر آنها مرهمي کاري مي گذارد. مرحلۀ بعدي چنین آسان نيست. سيمرغ از رستم مي پرسد با اسفنديار چرا عزم رزم کرده است و او مي گويد که اگر شاهزادۀ ايران و مبلّغ دين بهي سخن از بند و زنجير به ميان نمي آورد او نبرد را تنها راه نمي يافت. آنگاه اصلي را که در سراسر زندگي به آن پای بند بوده، که همانا تاب ننگ نداشتن است، به سيمرغ یاد آور می شود: «مراکشتن آسان تر آيد زننگ/ اگر باز مانم به جايي زجنگ.». سيمرغ در پاسخ دو نکته را به او باز مي گويد. نخست آنکه اسفنديار در زمانه نظير نداشته است، پس رستم نبايد او را چون ديگر حريفان خويش بپندارد. دوّم آن که زندگي خود سيمرغ گوياي اين واقعیت است که نبرد با اسفنديار عاقبتی خوش ندارد: بپرهيزي از وي نباشد شگفت ‌ترا از من اندازه بايد گرفت ‌که آن جفت من مرغ با دستگاه ‌به دستان و شمشير کردش تباه ‌اگر با من اکنون تو پيمان کني ‌سر از جنگ جُستن پشيمان کني ‌نجوبي فزوني بر اسفنديار گهِ کوشش و جستن کارزار کني لابه او را تو فردا به پيش فِدي داري او را تن و جان خويش ‌ور ايدونک او را بيامد زمان ‌نینديشد از پوزشت بي گمان پس آنگه يکي چاره سازم ترا به خورشيد سر برفرازم ترا (14) دراين سخن سيمرغ چند اندرز نهفته است. رستم بايد در آغاز از عزم راسخ خويش که همانا جنگ تا مرگ یا پيروزي است دست کشد و انديشۀ برتري خود بر اسفنديار را از سر به در کند. آنگاه بايد در برابر اسفنديار لابه کند، از او پوزش بخواهد، و حلقۀ چاکري او را در گوش کند. چاره سازي سيمرغ در کار رستم در گرو پذيرش اين دو اندرز است. بی اعتنائی شاهزادۀ روئین تن به پوزش های پهلوان به معنای آن است که زمانه بر او سر آمده و رستم جز وسیلۀ اجرای فرمان بخت و سرنوشت نیست. پس اگر رستم بپذیرد که فردا پوزشخواهی اش را تا پایان به انجام رساند، سیمرغ هم امشب چارۀ کار را به او خواهد نمود. رستم مي پذيرد و پیمان مي بندد که حتي اگر اسفنديار باران تير بر او بارد او پوزشخواهي را تمام و کمال به انجام خواهد رسانيد. سيمرغ هشدار ديگري هم دارد، نهفته در رازي آسمانی که تنها او مي داند، و افشاي آن بر رستم و زال آخرين تير ترکش اين مرغ چاره ساز رازدان است: چنين گفت سيمرغ کز راه مهر بگويم همي باتو راز سپهر که هرکس که او خون اسفنديار بريزد ورا بِشکَرد روزگار همان نيز تا زنده باشد ز رنج ‌رهايي نيابد نماندش گنج ‌بدين گيتي اش شوربختي بود وگر بگذرد رنج و سختي بود (15) در پایان سیمرغ مي افزايد که تنها زماني راه چارۀ اسفنديار جنگجو را به او خواهد نمود که او اين اندرزها را بپذيرد و به عاقبت کار خويش بينديشد. رستم مي پذيرد و سوار بر رخش و خنجري آبديده به دست به راهنمايي سيمرغ و همراه با او پهناي بيشه اي را که در آن نزديکي است تا کنارۀ رودخانه اي که خود يادآور موطن اساطيري سيمرغ افسانه هاست در مي نوردد. در اينجا نيز رستم به راهنمايي گام به گام سيمرغ شاخي گز بر مي گزيند، آن را بر آتش مي نهد و راست مي کند، پيکاني بر نوک و سه پر بر پايۀ آن مي نشاند و باز مي گردد. سيمرغ بار ديگر پیمانی را که رستم با او بسته يادآور مي شود، باشد که اسفنديار پوزش رستم را بپذيرد و کار به فرجام شوم نينجامد: بدو گفت اکنون چو اسفنديار بيايد بجويد زتو کارزار تو خواهش کن و جوي از او راستي ‌مکوب ايچ گونه درِ کاستي ‌مگر باز گردد به شيرين سخن ‌به یاد آیدش روزگار کهن که تو چند گه بودي اندر جهان ‌به رنج و به سختي ز بهر مهان ‌چو پوزش کني چند و نپذيردت ‌همي از فرومايگان گيردت ‌به زه کن کمان را و اين چوب گز بدين گونه پرورده درآب رز اَبَر چشم او راست کن هردو دست ‌چنان چون بود مردم گز پرست ‌زمانه بَرَد راست آن را به چشم ‌به خشم است بخت ار نداري تو خشم! (16) اين سخن بدان معناست که، حتّي پس از آن همه پوزشخواهي ها، «زمانه» يا سرنوشت بايد کار اسفنديار را بسازد و خواهد ساخت، چرا که بخت از زياده روي هاي اسفنديار به تنگ آمده است. امّا تنها هنگامی چنین خواهد شد که رستم خشم خويش را فرو خورده باشد، و پوزشخواهي ها و لابه هاي او نشان آن فروخوردگي شود. سه ویژگی عمده اي که برای سیمرغ، اين موجود شگرفِ شگفت آور، بر شمرده ايم در اين جا نیز به گونه اي بارزتر و برجسته تر از دو جلوۀ پيشين رو می کند. سيمرغ از آينده خبر دارد اما نه به کمال. او به مددخواهي زال پاسخ مثبت داده و شب هنگام به آوردگاه آمده، امّا به درستی نمي داند کدام ضرورت زال را به احضار او واداشته است. اين را مي داند، امّا، که هر آنکس خون شاهزادۀ گشتاسبي و قهرمان دين بهي را بريزد به مرگي ذلت بار گرفتار خواهد آمد. او، همچنان که پيش از اين هم ديده ايم، مرهم نهادن بر زخم بيچارگان را دوست تر مي دارد تا یاری به دوستی که درپی هلاک حريفان خویش است. در ماليدن پرخويش برجراحات رستم و رخش کمترين ترديدي به خودراه نمي دهد، امّا بارها رستم را از نبرد با اسفنديار برحذر می دارد و به اميد کارآيي اندرز، خاطرۀ تلخ وهشداردهندۀ نابودي جفت خويش را به دست او بازمي گويد. سرانجام، زمانه بايد آنچه را بخت فرمان داده به انجام رساند؛ مقدّر چنين است که لابه هاي رستم کارساز نگردد و سرانجام تير گز درچشم اسفنديار نشانده شود. (17) آشکارا، سه ديدار سيمرغ در شاهنامه، همانند ديگر داستان هاي اين متن شگرف، براساس فرض وجود جهاني بیرون از زندگی خاکی آدمی و کردوکار او استوار است؛ شکلي از واقعيت که تصوّر حماسه را در مقام روايتي آفاقي امکان پذير و طبيعي جلوه مي دهد. به تعبيري، هريک از داستان هاي شاهنامه را مي توان پنجره اي رو به جهاني واقعی انگاشت که درآن آدميان با يکديگر و با نيروهايي برتر و فروتر از خويش رو در رو مي گردند، در برابر آنها مي ايستند و يکديگر و جهان را به چالش مي گيرند. در مجموع، خواندن داستان هاي شاهنامه رفته رفته به انباشت بينشي از ساز و کار ميان انسان و طبيعت بيروني يا انسان ها با یکدیگر مینجامد. در روند رشد ادبيات فارسي در فراخنای زمان آثار ادبي زبان فارسی رفته رفته نقشي آئينه وار را نيز در خود پرورده اند. بدين معنا، که خواننده را به درون وجود آدمي نیز مي کشانند و اسرار درون نفس را بر او مي گشايند. تمايز ميان «نقش پنجره واري» و «نقش آئينه داري» روايات در اينجا به ويژه از اين نظر داراي اهميت است که ماهيت و نوع چالش هاي دامنگیر قهرمان روايت را نشان مي دهد، خواه در رويارويي با جهاني خارج از خود او، خواه در برخورد با ديو نفس يا با حريفان و دشمناني از اين دست. بر اين نکته نیز بايد تأکيد کرد که تفاوت بین این چالش ها نسبي است و نه مطلق، در درجات بازنمايي آن هاست و نه در ماهيت و تضاد میانشان. از همین روست که تصوير پنجره و آئينه را نه به صورت واقعيت پديده شناختي متون بلکه در مقام ابزاري در خدمت تحليل آثار باید شناخت. از اين منظر است که مي توان گفت روايات شاهنامه داستان هايي عمدتاً آفاقي و روايات عرفانی عمدتاً انفسي هستند. (18) با اين تعبير، حرکت ادب فارسي را، در دوران هائی که فردوسي را از عطار جدا مي کتند، مي توان از نمايش طبيعت بيروني به بازنمايي نفس آدمي در حال انتقال دانست. شايد از همين رو باشد که تصوير آئينه يا سطوح آئينه وار، چون جام مي يا پياله، در روايات عرفاني در مقام نمادهايي مهم سر بر مي کنند. همين تفاوت را مي توان از راه ديگري، به عنوان مثال، از راه مقايسۀ تفاوت ميان چالش هايي دریافت که از یک سو پهلوانان حماسي، از آن جمله رستم، با آن رويارويند و، از سوی دیگر، شخصيتي نظير شيخ صنعان خود را با آن رو به رو مي بيند. براي داستان پرداز روايات عرفاني چالش بزرگتر همانا رویاروئی با ديو نَفس است نه با اکوان دیو يا ديو سفيد. مقايسۀ بین سيمرغ شاهنامه و سيمرغ منطق الطير نيز از همين نوع است، گرچه روشن تر از مورد پيشين، چه در مورد دوّم يکي بودن نام مرغ و برخي نشانه هاي او کار تحليل را آسان تر می کند. امّا، در مسير رقم خوردن شخصيت سيمرغ از شاهنامه تا منطق الطير مراحل مياني فراواني وجود دارد که درآنها استحالۀ تاريخي و گام به گام اين موجود را مي توان پي گرفت. در اينجا تنها به طرح يکي از اين روايات واسط می پردازیم تا پيوند ميان زال و سيمرغ را با تکيه و تأکيد بيشتر برنقش اين جانور و چرخش انگارۀ او را از شخصيت داستاني به نشانه اي رمزي و تمثيلي باز نمائيم. اين روايت - يا در واقع تمثال- (19) را از عقل سرخ سهروردي مي آوريم، رساله اي که در آن پرندگان گوناگون نقش هاي متفاوتي برعهده دارند . در فرازي که در زیر نقل مي کنيم راوي، یعنی بازي که توانسته است خود را از دام شکارچی برهاند، در کار بازگويي حکايت حراستگري و تيمارخواري سيمرغ است از زال نوزاد زبون در فضايي صعب و سهمگين: چون زال از مادر در وجود آمد رنگ موي و رنگ روي سپيد داشت. پدرش سام بفرمود که وي را به صحرا اندازند. . . زال را به صحرا انداختند. فصل زمستان بود و سرما، کس را گمان نبود که يک زمان زنده ماند. چون روزي چند براين برآمد، مادرش از آسيب فارغ گشت، شفقت فرزندش در دل آمد، گفت يک باري به صحرا شوم و حال فرزند ببينم. چون به صحرا شد فرزند را ديد زنده و سيمرغ وي را زير پر گرفته. چون نظرش برمادر افتاد تبسّمي کرد، مادر وي را برگرفت و شير داد، خواست که سوي خانه آرد، باز گفت تا معلوم نشود که حال زال چگونه بوده است که اين چند روز زنده مانده، سوي خانه نشوم. زال را به همان مُقام زير پر سيمرغ فرو هشت و او بدان نزديکي خود را پنهان کرد. چون شب درآمد و سيمرغ از آن صحرا منهزم شد، آهويي بر سر زال آمد و پستان در دهان زال نهاد. چون زال شير بخورد خود را بر سر زال بخوابانيد چنانکه زال را هيچ آسيب نرسيد. مادرش برخاست و آهو را از سر پسر دور کرد و پسر را سوي خانه آورد. (20) پرسش هاي بسياري را که از ديدگاه تاريخ ادبيات و نيز از منظر روايت پردازي مي توان در بارۀ این روایت طرح کرد به کناري مي گذاريم تا به سه هويّت اصلی آن -مادر زال، آهو و سيمرغ- بپردازیم و معناي حضور و رفتار ايشان را نه در مقام شخصيت هايي در يک درام انساني بلکه به عنوان ابزاري براي تأمل درمضمون الطاف الهي- آن سان که بايد شامل احوال طفل بيچاره اي به نام زال گردد- بررسي کنيم. روشن است که وظيفۀ سيمرغ و آهو در اينجا عمدتاً اين است که مادر زال را مطمئن سازند که مشيّت الهي بر بقاي هستي زال زبون قرار گرفته و او را در کنف امان نگاه خواهد داشت. با تفهیم اين نکته به او و به خواننده، نه سيمرغ و نه آهو و نه حتي مادر زال نقش ديگري برعهده ندارند. از همين روست، شايد، که کمترين فرديّتي هم در اين افراد در مقام نشانه هاي رمزي نمي توان يافت. در مادر زال نشاني از زني را نمي بينيم که در شاهنامه، پس از آگاه شدن از عزم همسرش در طرد فرزند، روي خراشیده و موي از سر کنده بود. در سيمرغ و آهو نیز از فردیّت نشانی نیست جز آن که سيمرغ که نوعاً پرنده است پستاني ندارد تا در دهان طفل گذارد و آهو دارد- برخوردي نوعي و نه فردي. تنها هويتي که هنوز اندک نشاني از شخصيت روايي در او مي توان يافت خود زال است که به ديدن مادر لبخند برلب مي آورد. ديگر شخصيت ها- مادر زال، سيمرغ و آهو- هريک نشاني از نقش مادري، پاسباني و دايگي برعهده گرفته اند و چون در حلقه هاي متفاوتي از زنجيرۀ هستي نمود وجودي دارند در مجموع مفهوم مشيّت الهي را درحراست از زال به خواننده تفهيم مي کنند. (21) این روند تاريخي در دست شاعران عارفِ قرن هاي دوازدهم و سيزدهم- سنائي، عطار، و مولوي- شتاب و ژرفاي بيشتري مي گيرد، به گونه اي که بازتاب آن را در نظام معناسازي شعر فارسي مي توان به آساني دید، گرچه در این نوشته تنها به بررسی يک مورد پرداخته ایم: چهرۀ سيمرغ در منطق الطير. اين روايت در رويۀ روايت داستانِ سفر مرغان است به سوي قاف و تشرّف حضورشان در بارگاه سيمرغ. امّا، اين تمثيل خود صورت آشکار سلوک عارفان است تا حضرت خداوندي که همانا سیر الي الله باشد. در منطق الطير بارها سخن از سيمرغ مي رود و ما از اين ميان دو گفت و شنود را برگزيده ايم. شرح نخست از زبان هدهد، يعني مرشد و دليل راه پرندگان است. در آغاز، صداي راوي دانايی را مي شنويم که، در ابياتي آذين بسته به تشبيهات و نمادهايي پيچيده و پوشيده بر عوام و شکل گرفته در زباني مطنطن و پرطمطراق هدهد و ديگر پرندگان را بر صحنه آورده و به آنان خوش آمد مي گويد. آنگاه به مجمعي اشاره می کند که «مرغان جهان» تشکيل داده اند تا براي پرسش خود، «چون بود کاقليم ما را شاه نيست؟» پاسخي بيابند. راوي سپس رشتۀ سخن را به هدهد مي سپارد. هدهد نخست پيشينه خویش را باز مي گويد و کارهاي خود را بر مي شمارد. او که محضر سرشار از فيضِ سليمان را درک کرده و در واقع نامه رسان او بوده، و سال ها در دريا و خشکي سير و سلوک کرده، پادشاه پرندگان را مي شناسد و مي تواند پرندگان را به حضرت او راه بنمايد. سپس از ايشان دعوت مي کند جان فشاني کنند و پاي در راه گذارند. آنگاه به تأکيد تکرار مي کندکه: هست ما را پادشاهي بي خلاف ‌در پس کوهي که هست آن کوه قاف ‌نام او سيمرغ سلطان طيور او به ما نزديک و ما زو دورِ دور درحريم عزّت است آرامِ او نيست حدّ هر زفافي نام او صد هزاران پرده دارد بيشتر هم ز نور و هم ز ظلمت پيشِ در در دو عالم نيست کس را زهره اي ‌کو تواند يافت از وي بهره اي ‌دايماً او پادشاه مطلق است ‌درکمال عزّ خود مستغرق است (22) هدهد، با آن که تاج فخر به سر دارد و از ديگر مرغان سر است، آشکارا در وصف سيمرغ فرو مانده. دراين درماندگي نکته اي نهفته است که در نهايت به معضل بيان مفاهيم و حالات عرفاني باز مي گردد. شباهت سيمرغ به شاهان جهان در مصراع «هست ما را پادشاهي بي خلاف» در مقام صورتي از صور خيالي شاعرانه تصويري ديرين است. در مقال عرفاني، امّا، اين تصوير گام نخست در فرايندي است که بارها در شعر شاعران عارف به آن برمي خوريم و آن همانا ساختن و ويران کردن همزمانِ زبان است در کار وصف موجودي در ذات وصف ناپذير. کلام بشر، که خود بازتابي از فکر محدود اوست. البته محدود است به حدودي که وجود پروردگار درآن نمي گنجد. در عين حال از کلام گزيري نيست. درميان شاعران عارف اين معضل اغلب شکل همجواري اضداد را به خود مي گيرد، و در اينجا دو مورد از اين همجواري را آشکارا مي بينيم، يکي پرده هايي که به گفتۀ هدهد هم از نور و هم از ظلمت برآستان منزلگاه سيمرغ آويخته شده و ديگري- و مهم تر از آن- نزديکي سيمرغ به مرغان و دوري مرغان از او: «او به ما نزديک و مازو دورِ دور». (23) و اما دو مفهوم «قرب» و «بعد»، يا نزديکي و دوري، را مي توان از رايج ترين تصاوير در بيان سير الي الله دانست که همواره مطلوب سالکان بوده است. در اين طريق است که سالک مي تواند از «قرب فرائض،» که فناي کلّيِ آدمي است به گونه اي که وجود خويش را نبيند و در نظر او جز حق در وجود نباشد، به مرحلۀ بعدي يعني « قرب نوافل» برسد، که همانا زوال صفات انساني و ظهور صفات ربوبی در اوست. در چنین مرحله ای ست که فرد آدمي می تواند بميراند و زنده گرداند، گفتني ها و شنيدني ها را از دور بگويد و بشنود، و مشهودات را به رأي العين ببيند. (24) در وصف هدهد از سيمرغ، دوري پرندگان از او و نزديکي او به ايشان از ديدگاه بلاغي نيز قابل ملاحظه است: نسبت سيمرغ با پرندگان با واژۀ «نزديک» بيان شده و نسبت پرندگان به او به صورت مؤکّد «دورِ دور.» اين ويژگي دوري سالک را از ذات خداوندي به بی کفايتی انساني او باز مي گرداند و نه به مشيّت الهي. به ديگر سخن، عطّار روال کلام را به گونه اي صورت بندي مي کند که گويي هدهد مي گويد اين مرغانند که خود را از سيمرغ دور کرده اند و نه برعکس، و اين بيان همان رابطه اي را در هستي به ذهن القا مي کند که در الست وصل آغازين را باز مي نمايد و پس از هبوط هجري جانفرسا را که تنها با طّي وادي هاي حيرت افزا مي توان آن را از پيش پا برداشت: اين مرغان اند که، برخلاف ميل خداوند، به قرب و بلکه وصل دائم ميان حيات خويش و هستي مطلق سيمرغ فاصله انداخته اند. پس هم ايشان بايد پاي در راه قرب گذارند و طي طريق کنند. ويژگي ديگري که در سخن هدهد مي توان ديد به مفهوم «عزّ» يا «عزّت» سيمرع باز مي گردد. اين مفهوم از يک سو به مفهوم مجاور خود، «کبريا» پهلو مي زند و از سوي ديگر به معناي «حُبّ» است. در متون حِکمي ی عارفانۀ زبان فارسي مقولۀ کبريا با انگارۀ عقل جزئي و هوش محدود آدمي در برابر عقل کلي خداوندي ربط دارد. آدمي در عين حال که خود را در برابر عظمت و شوکت خداوند عاجز و نيازمند مي بيند، از روي ايقان مي پذيرد که پس از آگاهي از عجز خود مي تواند حد بشري خويش را درنوردد و از عالم خاک به سوي جهان پاک روان گردد. به دليل همين ايقان است که برخي از مرغان مي پذيرند تن هاي نحيفشان را در اثیر فزايندۀ فراسوي خاک به حرکت درآورند و به سوي قاف- که اکنون در اذهان ايشان مقصدي معلوم جلوه مي کند- پرواز کنند. در اينجا آگاهي از ناتواني جسمي به توان ذهني بدل مي شود. البته به تنهايي نمي توان راه رسيدن به اين مقصد را در پيش گرفت. هدهد بار ديگر يادآور مي شود که مرغان پادشاهي به نام سيمرغ دارند که در پس کوه قاف مسکن دارد با شکوهي فراوان و عزّتي بي پايان. سيمرغ پادشاه مطلق است و در کمال عزّت خويش غوطه ور. شيفتگانش را نه به او راهي است و نه از او شکيبي. هدهد سيمرغ را چنين وصف مي کند: وصف او چون کار جان پاک نيست ‌عقل را سرمايۀ ادراک نيست ‌لاجرم هم عقل و هم جان خيره ماند درصفاتش با دو چشم تيره ماند هيچ دانايي کمال او نديد هيچ بينائي جمال او نديد قسم خلقان زان کمال و زان جمال ‌هست، اگر برهم نهي، مشتي خيال ‌برخيالي کي توان اين ره سپرد تو به ماهي چون تواني مه سپرد صد هزاران سرچو گوي آنجا بود هاي هاي و هاي و هو آنجا بود بس که خشکي، بس که دریا، برره است ‌تا نپنداري که راهي کوته است ‌شير مردي بايد اين راه شگرف ‌زانکه ره دور است و دريا ژرف ژرف (25) ‌ و اين تصويري است از مقصدي به غايت زيبا در انتهاي راهي بس هولناک، به ويژه براي موجوداتي با پر و بالهای لرزان و جثّه هاي نحيف. از سويي، کمال و جمالي که جز خيال خلّاق حتي صورتي از آن را هم نمي تواند در وهم آورد، و از سوي ديگر، راهي بي نهايت و درياهاي هول، در راهِ موجوداتي خاکزي که تنها به سيري اندک در فضاي لايتناهي اميد مي توانند بست. و اين خود بيش از سهم آدمي است که يکسره پرواز نمي تواند. چه بايد کرد؟ هدهد راه چاره را مي شناسد: «روي آن دارد که حيران مي رويم/ در رهش گريان و خندان مي‌رويم.» امّا اگر سالکان به مقصد هم نرسند اين راه ارزش آن دارد که عزم جزم کنند و آن را به زير پرگيرند. پس شکست و پيروزي ای در کار نيست و فرق و مرزي ميان اين دو غايت تصور نبايد کرد: گرنشان يابيم از او کاري بود ورنه بي او زيستن عاري بود جان بي جانان اگر آید به کار گر تو مردي جان بي جانان مدار مردمي بايد تمام اين راه را جان فشاندن بايد اين درگاه را دست بايد شست از جان مردوار تا توان گفتن که هستي مردِ کار جان چو بي جانان نيرزد هيچ چيز همچو مردان برفشان جان عزيز گرتو جانی برفشاني مردوار بس که جانان جان کند برتو نثار (26) و چه فرجامي خوشتر از اين که معشوق نيز در راه عاشق جان نثار کند که خود شرط ايمان است و اخلاص؛ ايمان به اين که زندگي بدون معشوق ارزش زيستن ندارد و اخلاص در جانفشاني تجلّی می یابد. هدهد گويي يأس برانگيخته از احساس ضعف و ناتواني را در مخاطبان خود ديده است. پس سخني بايد گفت تا در ايشان بي تابي ديدار سيمرغ فزوني گيرد و دوري راه مانع قبول دعوت نگردد. چاره در آگاهانيدن مرغان است به ريشه هاي پنهان حضور سيمرغ و اثرات وجود او و نشانه هايي که او را به آنها مي شناسند. بايد به آغازه ها بازگشت: ابتداي کار سيمرغ اي عجب ‌جلوه گر بگذشت برچين نيم شب ‌درميان چين فتاد از وي پري ‌لاجرم پُر شور شد هرکشوري ‌هرکسی نقشي از آن پر بر گرفت ‌هرکه ديد آن نقش کاري در گرفت ‌آن پراکنون درنگارستان چين ست ‌اطلبوالعلم ولوبالصين از اين ست گر نگشتي نقش پرّ او عیان ‌اين همه غوغا نبودي در جهان ‌اين همه آثار صنع از فرّ اوست ‌جمله انمودار نقش پرِّ اوست ‌چون نه سر پیداست وصفش را نه بُن ‌نيست لايق بيش از اين گفتن سخن ‌هرکه اکنون از شما مرد رهيد سر به راه آريد و پا اندر نهيد (27) آيا در اين فراز دالّ هايي همچون «ابتداي کار»، «جلوه گر» و «نيم شب» نشانه هايي هستند که ما را به تجلّي «عهد الست» رهنمون مي شوند؟ همان مدلولي که، هرگاه در ذهن خواننده شکل گيرد، هويت سيمرغ را با خداوند- آن سان که او را در مبادلۀ کلامي قران ديده ايم مشابه می بیند: «الست بربّکم؟» و جان آدمی پاسخ می دهد«بلي.» براي اين پرسش پاسخي نداريم. این قدر مي توان گفت که در اين ارجاع بلاغي بيش از هر بخش ديگري در منطق الطير به کارکرد تأويلي متن بسته نزديک شده ايم. آنچه در سوي ديگر تابلو ظهور سيمرغ در چين مي بينيم، پر سيمرغ و نقش آن است. اين پر را در شاهنامه سه بار ديده ايم. يک بار سيمرغ آن را در حضور سام به زال داد تا چنانچه در دربار پدر بر او سخت گرفتند و سخن از نيک و بد رنگ مو و پوست به ميان آوردند، به چاره جوئی، پر برآتش افکند. بار دوم آنجا که سيمرغ به زال گفت پس از آنکه موبد بينادل پهلوي رودابه را شکافت و رستم را به درآورد او بايد پر را بر شکاف زخم بمالد و اين شگفتي بنگرد که چگونه مالشِ پر شکاف زخم را خواهد دوخت. و بار سّوم آنگاه که زال پر سيمرغ را برآتش نهاد تا بيايد و چارۀ رستم را در نبرد با اسفنديار به او بياموزد. در اين هر سه مورد پر سيمرغ ماديّت و جسمیّت دارد، واقعاً پري است از پرنده اي که کارها تواند کرد. در منطق الطير ماديّت پر تنها از اين گفته هدهد برمي آيد که « آن پر اکنون در نگارستان چين» است، و از اين روست که گفته اند دانش بجو گرچه در چين باشد. آنچه به تأکيد بيان مي گردد، نه پر که «نقش پر» است. هرکسي نقشي از پر برگرفته به ديگران نشان مي دهد، و هرکه نقش پر را مي بيند به «کاري» رو مي آورد. نيز هرگاه نقش پر در جهان عيان نمي گرديد آدميان را چنين غوغايي در نمي گرفت و آثار صنع پديد نمي آمد. پس صنع «نمودار نقش پر» سيمرغ است. بدين سان پر سيمرغ نه يک پر که يک نماد است: نماد ناسوتيِ وجود و حضور خداوند. توصيفي که هدهد از پر سيمرغ و نقش آن ارائه مي کند البته در اندیشۀ رفتن يا نرفتن به جست و جوي سيمرغ و کاشتن بذر بيقراري در دل پرندگان مؤثر است. آنان اکنون «بي قرار عزّت آن پادشاه» شده اند و «شوق او در جان ايشان» کارگر افتاده است، به گونه اي که هريک بي صبري بسيار از خود نشان مي دهد، عزم راه مي کند، و «عاشق او و دشمن خويش» مي گردد. با این همه، هنوز دودلي از جمع پرندگان یکسره رخت برنبسته و جاي آن است که هريک به ضعف نفس خويش آگاه گردد. (28) داستان هايي که يک يک پرندگان از ناشایستگی خويش براي پا نهادن در راه اين سفر مي گويند حديث همين آگاهيِ همراه با بيقراري است، چه شعور نيز بايد با شوق و شور همراه گردد. تنها در بندهای بعد است که بار ديگر سخن از اين رويارويي بين آگاهي از ضعف هاي انساني و بيقراري از وصل به مبداء هستي به ميان مي آيد، درآن سوي هفت وادي، آنجا که جسم بي جان «صد هزاران» مرغ نشانه هاي راه درنورديده مي گردد. در آن جا، آنگاه که بيش از سي مرغ باقي نمانده، حيرت به نهايت مي رسد: عاقبت از صد هزاران تا يکي ‌بيش نرسيدند آنجا اندکي ‌عالمي مرغان که مي بردند راه ‌بيش نرسيدند سي آن جايگاه ‌سي تن بي بال و پر، رنجور و سست ‌دل شکسته، جان شده، تن نادرست ‌حضرتي ديدند بي وصف و صفت ‌برتر از ادراک عقل و معرفت (29) ‌ در اينجاست که پس از مشاهده «برق استغنا» و درک دوبارۀ وجود ذرّه وار خويش و گذشتن روزگاري ديگر، ناگهان «چاوش عزّت» برايشان ظاهر مي گردد، و باراني از پرسش هاي ذلت بار برايشان مي بارد: چرا به اينجا آمده ايد، نامتان چيست و منزلگاهتان کجاست، و به شما «مشتي ناتوان» چه مي توان گفت؟ و آنگاه که از مرغان مي شنود که به اميد حضور در حضرت سيمرغ پاي در راه گذاشته اند و به نگاهي از سر لطف خوشنود خواهند بود، چاوش آوازه در مي اندازد که: «از شما آخر چه خيزد جز زحير/ بازپس گرديد اي مشتي حقير!» اين بار، امّا، مرغان ثابت قدم مي ايستند و در عين نوميدي، يا از شدّت نوميدي، به مردگان «جاويد» بدل مي گردند. اينجاست که چاوش عزّت نامۀ اعمال ايشان، يا به گفتۀ عطّار «رقعۀ آن قوم» را در برابر شان مي گذارد و مي گويد: «برخوانيد تا پايان همه.» مرغان چنين مي کنند، يعني تا پايان «رقعۀ پر اعتبار» کردوکار خود را مي خوانند. نتيجه شرمساري محض است و آگاهي بيشتر از تقصيرها و قصورهاي بی شمار: جان آن مرغان ز تشویر و حيا شدحياي محض وجان شد توتيا چون شدند از کل کل پاک آن همه ‌يافتند از نور حضرت جان همه ‌باز از سر بندۀ نوجان شدند باز از نوعي دگر حيران شدند کرده و ناکردۀ ديرينه شان ‌پاک گشت و محو شد از سينه شان ‌آفتاب قربت از پيشان بتافت ‌جمله را از پرتو آن جان بتافت (30) در آفتاب قربت اين خاصيّت نهفته است که با آتش خود جان مرغان را چون خود تابناک مي کند، و اين رمز وحدانيّت گوهر خداوند و انسان مي گردد. از همين روست که مرغان نیز به محض ديدن عکس سيمرغ هم چهره سيمرغ را مي بينند و هم يگانگي خود را با او: هم زعکس روي سيمرغ جهان ‌چهرۀ سيمرغ ديدند از جهان ‌چون نگه کردند آن سي مرغ زود بي شک اين سي مرغ آن سيمرغ بود در تحيّر جمله سرگردان شدند باز از نوعي دگر حيران شدند خويش را ديدند سيمرغ تما م بود خود سيمرغ سي مرغ مدام ‌چون سوي سيمرغ کردندي نگاه ‌بود اين سيمرغ کان آن جايگاه ‌ور به سوي خويش کردندي نظر بود اين سيمرغ ايشان آن دگر ور نظر در هردو کردندي به هم ‌هردو يک سيمرغ بودي بيش و کم ‌بود اين يک آن و آن يک بود اين ‌در همه عالم کسي نشنود اين ‌آن همه غرق تحير ماندند بي تفکّر وز تفکّر ماندند (31) صحنۀ غريبي است نه بی شباهت به شعبده با جلوه هاي ويژۀ بصري و نظري. مرغان چون در سيمرغ مي نگرند خويش را مي بينند و چون به خويش مي نگرند سيمرغ را. آنگاه که در هردو مي نگرند (و چگونه چنين کاري ميسر تواند بود؟) هردو را يک سيمرغ مي بينند. نه تنها تعدد و تکثر رخت از ميان بربسته، بلکه از دوگانگي و دوگونگي نيز نشانی نیست و اين عين وحدت است و آغاز وحدانيّتي که همه جنبه ها و جلوه هاي حيات را در برمي گيرد و در منطق الطير رمز آن بي زبان سخن گفتن است، چه زبانِ سکوت گوياترين زبان هاست و پرسش از ديگري پرسش از خويش است و گفت و شنود يکسره در درون وجود فرد واحد جريان مي يابد: «چون ندانستند هيچ از هيچ حال /بي زفان کردند از آن حضرت سوآل». زبان عطّار در اين فراز يک بار ديگر جلوه گاه جولان تصاوير غريب و مناظر بديع مي شود: بي زفان آمد از آن حضرت خطاب‌ کآئينه است اين حضرت چون آفتاب هرکه آيد خويشتن بيند در او جان و تن هم جان و تن بيند در او چون شما سي مرغ اينجا آمديد سي در اين آيينه پيدا آمديد گرچل و پنجاه مرغ آيید باز پرده اي از خويش بگشاييد باز گرچه بسياري به سر گرديده ايد خويش را بينيد و خود را ديده ايد . . . . چون شما سي مرغ حيران مانده ايد بي دل و بي صبر و بي جان مانده ايد ما به سيمرغی بسي اولي تريم ‌زانک سيمرغ حقيقي گوهريم ‌محو ما گرديد در صد عزّ و ناز تا به ما در خويش را يابيد باز محو او گشتند آخر بر دوام ‌سايه درخورشيد گم شد، والسلام. (32) عزّت سيمرغ خاص خود اوست و ديگري را در اين جهان يا جهاني هاي ديگر ياراي رسيدن به کبرياي سيمرغي نيست. پس راه وصل جز يکي نيست و آن محو يا فناي مرغان است در سيمرغ: «محوِ ما گرديد. . .» امّا در اين امحاء رازي است که تنها آنکه درسيمرغ محو شده خويش را بازمي یابد:«تا به ما در خويش را يابيد باز.» وآنگاه که مرغان براين فرمان گردن مي گذارند («محو او گشتند. . .») ديگر سخني براي گفتن باقي نمي ماند: «والسلام»! اين شگرد شاعرانه صحنۀ پاياني منطق الطير را به صحنه اي باز مي پيوندد که در آغاز بخشي از آن را نقل کرديم و درآن هدهد به توصيف سيمرغ برخاسته بود. درکنار هم قراردادن اين دو صحنه و پيوستن آنها به يکديگر با استفاده از ابزار واژگاني ويژه اي همچون عزّ و عزّت، زبان و بی زباني، صبر و بي قراري و جز اينها، از يک سو، وصف هدهد را از حقيقت سيمرغ به «سيمرغ حقيقي گوهر» گره مي زند و، از سوي ديگر، گواهي مي گردد و شاهدي بر راه درازي که مرغان طي کرده اند. آئينه صفتيِ سيمرغ نيز البته از گوهر تابناک اوست که خورشيدوار چشم نگرنده را به سوي خود مي گرداند. توان شگرفي که در تصوير موجودي به مثابه آيينۀ نهفته است نظیرۀ خويش را در تن آدمي، در دوگانگي «چشم سَر» و«چشم دل» يا «چشم جهان بين» و «ديدۀ جان بين» يا چشم سَر و چشم سِرّ مي يابد. چشمي که نگاه آدمي را به کار و روزگار خويش باز مي گرداند تا قادرش سازد که گذشته و روزگار خود را باز بيند و روزگار وصل خويش را باز جويد. براي رسيدن به چنين منزلگاهي، اما، راه درازي بايد پيمود، نه فقط در سفر مرغان به سوي سيمرغ بلکه در سفر سيمرغ شاهنامه به سيمرغ منطق الطير نيز. کافي است اجازه دهيم سلوک عارفانه جاي خود را به مداقه در گسترۀ تاريخي تحوّل شعر فارسي بسپارد. در سوئی از این گستره سيمرغ شاهنامه به مثابه شخصيتي برتر، رها و رهيده از عالم خاکيان و نيکخواه ايشان در متني خردستا و خرد محور است که از بند بندش دعوت به دانش آموزي و خردورزي فرا مي تراود، و هدف غايي اش عبرت اندوزي از کردوکار گذشتگان است از راه بازگويي داستان هاي ايشان. و در سوی دیگر این عرصه سيمرغ منطق الطير، نشانه اي از کمال انساني و برانگيزاننده تکاپوي مرغان در راه رسيدن به کمال در متني جای دارد که درآن حکايت هاي گذشتگان جولانگاه مفاهيمي از آمال جويي و کمال خواهي است تا آدمي را از توان خداگونگي خويش آگاه سازد. اما اين راه نيز معنا و مفهوم ويژۀ خود را دارد. در شاهنامه و ديگر متون حماسي و منظومه هاي عاشقانۀ سدۀ هاي آغازين شعر فارسي متونی را مي بينيم که هريک دريچه اي به جهان خارج مي گشايند؛ جهاني که در آن نه تنها آدمیان که جانوران، و حتّي موجودات ماوراء طبيعي، نيز واقعي و صاحب خصلت هاي ويژه اند. تفاوت ميان آدميان با ديوان يا آدميان با اژدهايان هرچه هست به شکل بيروني ايشان باز مي گردد. حتي زشتي و زيبائي نيز جلوه هايي بيروني دارد چنانچه عجوزگان و عفريتگان گاه براي فريب دادن آدميان خود را به جادو به صورتي زيبا در مي آورند. در اين جهان چالش هاي آدميان نيز چالش هايي واقعي است: پهلوانِ جواني جاهلانه مي خواهد پدر را براريکه پادشاهي بنشاند، يا نامادري دروغزني به فرزند همسر خويش تهمت تجاوز مي زند، و پهلوان پيري نمي تواند نام نيک خود را ناديده بگيرد و اجازه دهد بند بردست و پايش نهند و او را چون تبه کاران به دربار شاهي نوخاسته کشانند. در حکايات عرفاني، امّا، اين همه شکل ديگري به خود مي گيرد. در اينجا آنچه آدميان را از خدايان يا خداگونگان جدا مي کند ظرفيّت ايشان در کسب خصلت هايي است که تصور مي رود خدايان دارند و آدمیان عادي و عامي آشکارا از آن ها بی بهره اند. سيمرغ منطق الطير نه دريدگي پهلوي نامادري را با مالش پر خويش التيام مي بخشد، نه به شناخت خاصيت چوب گز شاخص است، و نه جفتي داشته است که به دست شاهزادۀ روئين تني هلاک شده باشد. او نه در دامنۀ البرز بلکه بر ستيغ قافي موهوم آشيان دارد و در دریای کبريائي خويش مستغرق است. نزديکي او به آدميان و دوري آدميان از او به ميل و فرسنگ نيست و به جادوي آتش زدن پري از او از ميان برداشته نمي شود. طبیعت پيوند او با آدميان خاکزي طبیعتی است آن سوي نقيض هاي ظاهري که حکايت از تصوّر وحدتي فراسوي اساطير پهلواني دارد؛ وحدتي در ذات، و قابل ابلاغ و ادراک نه در مادۀ معنا و فحواي واژگان و سازوکار زبان، بل در تنشي ميان معناهاي ناگفتني و فحواهاي ناانديشيدني. در شاهنامه زبان - همين زبان روزمرّۀ آدميان- وسيلۀ انتقال معنا و ابلاغ پيام است، خواه پيام شاه و پهلوان درون متن باشند خواه پيام راوي خردورز داستان هاي ايشان. منطق الطير، امّا، زبان را براي رسيدن به سکون و سکوتي فراسوي گفتار به کار مي برد. در اين متن، زبان نه وسيله که مانعي و حجابی است که بايد از راه برداشته شود و آنگاه که برداشته مي شود جهانی آئينه وار سر بر مي کند، بي واژه، بي کلام، سرشار از معناهاي برخاسته از سکوت. در يک کلام، سيمرغ شاهنامه سيمرغ جهان است و سيمرغ منطق الطير سيمرغ جان. به سخن دیگر، شاهنامه و منطق الطير را، دست کم در تصويري که از سيمرغ عرضه کرده اند، مي توان به نهاده (تز) و برابر نهاده (آنتي تز) تشبيه کرد، در رابطه اي ديا لکتيکي. در زبان برخی از حکايات مثنوي معنوي مولوي و برخي از غزل ها دیوان کبير نیز گاه به گونه اي از رابطۀ بین جان و جهان بر مي خوريم که مي توان آن را هم نهاده اي يا سنتزي پنداشت که مي کوشد اين دو را به يکديگر بپيوندد و روايت سير آدمي به سوي کمال را در هردو پهنه يعني هم جان و هم جهان گويا و پرمعنا سازد. از آنجا که اين نوشته را با شرحي در وصف حسرت پرواز و آرزوي صعود و عروج از سطح خاک به سپهر پاک آغاز کرديم، آن را با غزلي از غزل هاي دیوان کبير به پايان مي بريم که درآن حکايت پيوستن عقل جزئي بشري به عقل کلي خداوندي در قالب سفري فضايي بيان شده است که امروزه روز بسي بديع و شگرف مي نمايد: برچرخ سحرگاه يکي ماه عيان شد ازچرخ فرود آمد و در من نگران شد چون باز که بربايد مرغي به گه صيد بربود مرا آن مه و برچرخ روان شد درخود چو نظر کردم تن را بنديدم ‌زيرا که در آن مه تنم از لطف چوجان شد در جان چو سفر کردم جز ماه نديدم تا سِرّ تجلي ازل جمله بيان شد نُه چرخ فلک جمله درآن ماه فرو شد کشتيِ وجودم همه در بحر نهان شد وان بحر بزد موج و خرد باز برآمد و آوازه درافگند چنين گشت و چنان شد وآن موج کفي کرد و به هرپاره کف آن ‌نقشي زفلان آمد و جسمي زفلان شد هرپاره کف موج کز آن بحر تراويد درحال گدازید و در آن بحر روان شد بي دولت مخدوميِ شمس الحق تبريز ني ماه توان ديدن و ني بحر توان شد (33) ___________


* این نوشته ترجمۀ مبسوط سخنرانی دکتر کریمی حکاک به زبان انگلیسی است که در 25 ماه مارس 2006 در برنامۀ سخنرانی های نوروزی استادان ممتاز ایران شناسی- که هر سال به دعوت مشترک بنیاد مطالعات ایران و دانشگاه جورج واشنگتن در این دانشگاه برگذار می شود- ایراد شد.


_____________________________________________


پانوشت ها:


 


1. براي بحث مبسوطي دراين موضوع ن. ک. به: Carl . G. Jung, Man and his Symbols, New York, Doubleday & Company, 1964. 2. همان، به ويژه بخش اول، با عنوان: ”Approaching the Unconscious” 3. به نقل از لغت نامه دهخدا، چاپ دوّم از دوره جديد، تهران، مؤسسه انتشارات و چاپ دانشگاه تهران، 1377، جلد 9، ص13899. در اينجا، ذيل مدخل «سيمرغ» به نقل از بند 5 از فصل ششم کتاب هفتم دينکرد آمده است.« در ميان دستوران دربارۀ سئنه گفته شده است که او چند سال پس از ظهور دين (زرتشت) متولد شد و دويست سال پس از ظهور دين در گذشت.» 4. لغت نامه دهخدا، همانجا. 5. همانجا. 6. اين نکته را از دوست و همکار فقيدم جروم کلينتون آموحته ام، در تحقيق چاپ نشدۀ او با عنوان ”What Color is the White Div? Competing Esthetics in Illustrated Shahnamehs” که در سومين کنفرانس دوسالانۀ انجمن بين المللي مطالعات ايراني ارائه شد. 7. ابوالقاسم فردوسي، شاهنامه، به کوشش جلال خالقي مطلق، دفتر يکم، نیویورک، Persica، 1366، ص167. کليه قول هايي که در اين نوشته از شاهنامه فردوسي آمده از همين ويراست شش جلدي است. اين نکته نيز گفتني است که با انتشار متن شاهنامه خالفي مطلق ، نه تنها گامي بلند در تدوين متني منقح و معتبر از حماسۀ بزرگ ايران زمين برداشته شده است بلکه برخي برداشت هاي تثبيت شدۀ پيشين از روابات داستان هاي شاهنامه نيز دستخوش دگرگوني هايي گردیده اند. از جمله، همين رفتار سيمرغ با زال نوزاد شاهنامۀ ژول مول، که اساس بسياري از ويراست هاي موجود در ايران شده، اين شبهه را به خواننده منتقل مي کند که گويا سيمرغ از ابتداي ديدار زال مهر او را به دل گرفته و نه پس از درک الهام و وحي غيبي از سوي «يزدان نيکي دهش». درآن ويراست بيت بالا به اين صورت ثبت شده است: « سوي بچگان برد تا بنگرند/ بدان ناله زار او، نشکرند». ن. ک. به: شاهنامه فردوسي، به تصحيح ژول مول، تهران: انتشارات بهزاد، چاپ ششم، 1381، ص. 4. نيز نکته اي که در بالا از آن سخن رفت، يعني اشارۀ سيمرغ به سرنوشت جفت خويش، در شاهنامه ژول مول نیامده است. 8. همان، ص 172. 9. همان، ص 266. 10. همان، صص 266-267. 11. همان، صص 267. 12. شاهنامه فردوسي، دفتر پنجم، صص 396-397. 13. همان، ص 400. 14. همان، صص 401-402. 15. همان، ص 402. 16. همانجا. 17. براي بحث مبسوطي درباب نقش «زمان»، «زمانه» و «بخت در شاهنامه» ن. ک. به: Helmer Ringgren, Fatalism in Persian Epics, UppsalaUniversitets, rsskrift,Uppsala, Sweden, 1952. 18. نقش آئينه، خواه در مقام نمادي عرفاني خواه به مثابه تصوير شعري، مبحث درازي است که مي بايست موضوع پژوهش هاي گسترده اي قرار گيرد. تنها در ديوان حافظ مي توان انواع عديده اي از اين نماد و تصوير را در واژگانی همچون «پياله»، «جام» يا «آئينه» مي تولن ديد و باز نمود. 19. براي بحث نظري تمثال و تمثالگري در کلام شاعرانه، ن. ک. به: احمد کريمي حکاک، «سيمين، تمثالگر روزگارما،» ايران نامه، سال بيست و سوم، شماره 1-2 (بهار و تابستان1385)، صص 51-65.. 20. شهاب الدين يحيي سهروردي، مجموعۀ مصنّفات شيخ اشراق، به تصحيح هانري کرين، جلد 1، تهران، انتشارات انجمن فلسفۀ ايران، 1355، صص 232-233. تقي پور نامداريان در کتاب رمز و داستان هاي رمزي در ادب فارسي (چاپ پنجم شرکت انتشارات علمي و فرهنگي، 1383) تحليل ديگری از عقل سرخ ارائه مي دهد که به مقوله شب و روز در مقام تمثيل هايي از «عالم محسوس» و روز و خورشيد در مقام تمثيل هايي از «عقل فعّال» جلوه مي کنند. او مي گويد: «سيمرغ زال را در روز در زير پر مي گيرد و شب از صحرا منهزم مي شود. . . مثال اين روايت در عالم حس خورشيد و نور اوست که در روز ظاهر مي گردد و همه چيز را در نور گرم خويش می پوشاند و با آمدن شب از عالم محسوس ما منهزم مي شود.» براي جزئيات بيشتر در این باره، ن. ک. به: رمز و داستان هاي رمزي در ادب فارسی، صص 197-199. 21. اين تحوّل در شخصيّت پرداري جانوران در شعر فارسی نيز فرايندي تاريخي دارد که درآن شاعرانی چون ناصرخسرو، نظامي و انوري نقش هاي عمده را برعهده دارند. در قصيدۀ معروف ناصر خسرو، با مطلع «روزي ز سر سنگ عقابي به هوا خاست» شخصيت عقاب تا بدانجا در مقال شاعر نقش دارد که مي گويد «از ماست که برماست!» با اين جمله قاطع و حکم قطعي نقش عقاب پايان مي پذيرد و روايت شعر به سامان و پايان بايسته مي رسد. 22. فريدالدين عطّار، منطق الطير، به اهتمام دکترسيد صادق گوهرين، تهران، بنگاه ترجمه و نشر کتاب، 1348، ص 40. همۀ قول هاي نقل شده از منطق الطير از همين کتاب گرفته شده است. 23. سيد صادق گوهرين در موارد بسياري دربارۀ مفاهيم عرفاني در منطق الطير عطّار بحث هاي مبسوطي را براساس پژوهش هاي گستردۀ خويش گشوده و گاه با قدرت استنباط کم نظيري برکنج و کنه دلالت هاي عرفاني موجود در صور خيالي شعر عطّار را پرتو افکنده است از آن جمله دو مورد شایستۀ عنایت شرح او بر «کوه قاف» و «سيمرغ» است. ن. ک. به: منطق الطير، صص 307-310 و صص 310-315. 24. در تعریف مجمع الملوک «قرب نزد صوفيه عبارت است از قرب عبد به حق سبحانه و تعالي بوسيله مکاشفه و مشاهده و بُعد عبارت است از دوري عبد از مکاشفه و مشاهده، و در خلاصه الملوک آمده است، «قرب انقطاع از غير خداست، و گويند قرب طاعت است و نيز گويند قرب آن است که دل به محبوب نزديک باشد.» به نقل از لغت نامه دهخدا، «قرب»، جلد 11، ص17495. 25. منطق الطير، ص40. 26. همان، ص 41. 27. همانجا. 28. اين نکته که سفر مرغان که درآن آگاهي از ضعف نفس زمينه ساز آگاهي ايشان مي شود در کار تحليل ساختاري منطق الطير، و اي بسا ديگر داستان هايي که درآن ها داستان های بسيار ديگري بازگو و يادآوري مي گردد اهميت فراواني دارد. از همين جاست که مي توان کنش هاي روایي و کنش هاي رواني تکنيک «داستان در داستان» را، به ويژه در متون عرفاني، پي گرفت، و ساحت جمال شناختي متن را با ساحت عرفاني و فلسفي آن مرتبط دانست. 29. منطق الطير، همان، صص 230-231. 30. همان، ص 235. 31. همانجا. 32. همان، صص 235-236. 33. محمد جلال الدین بلخی، دیوان کامل شمس تبریزی، با مقدمۀ بدیع الزمان فروزانفر، حواشی و تعلیقات، م. درویش، چاپ دوازدهم، تهران، چاپخانۀ رستم خانی، 1375، ص 259. _____________


 


نسخه قابل چاپ
شناسه : IC2739
تاريخ ارسال : شنبه 11 اردیبهشت 1389
به ترتيب ارسال
به ترتيب بيشترين بازديد
موهبت‌ِ تخيل‌ - م‌.ع‌. سپانلو

هويت‌هاي‌ سيال‌ِ«بانوي‌ ليل‌» - علي‌اصغر قره‌باقي

آموزگارِ روشمندی - «داریوش آشوری»

مصاحب که بود؟ - محمدرضا بیگی

پایان زن‌کشی در ادبیات - رضا براهنی

تخيّل و تخريب: داستان و آگاهي مدني - آذر نفيسی

کتاب کلیلک و دِمنَک - بدری آتابای

رمان تاریخی - م-ع. سپانلو

بازتاب زندگي نامة صوفیان در قصه هاى عامیانه - علیرضا ذکاوتى قراگزلو

یوسف و زلیخا چگونه به نام فردوسی بسته شد؟ - محمدامین ریاحی

موقعیت خواننده در برابر متن - علی صلح جو

نامه به صادق هدایت - نیما یوشیج

داستان‌هایی از فضای زیست‌شهری متوسط - شهرنوش پارسی‌پور

زاویۀ دید point of view - محمد رضا روزبه

اسکندرنامه نقالی و جایگاه آن در داستانهای عامیانه(1) - علی‌رضا ذکاوتی قراگزلو

نثر داستاني - محمد حقوقي

داستان‌های تب‌دار و ملتهب - شهرنوش پارسی‌پور

خاطره‌نگاری - احمد اشرف

سیمای سیمرغ در شاهنامه و منطق‌الطیر - احمد کريمی حکّاک

«سالمرگی» و قطعه قطعه‌ نویسی - محمدرضا بیگی

بازی ظریف راوی و بدل او - کریستف بالایی

«سالی دو ماه» و حکایت از خود‌بیگانگی - محمد جعفری قنواتی

داستان آشنایی با فقر - محمد بهارلو

چاه به چاه یا از چاله به چاه - ناصر زراعتی

زن و حديث نفس نويسی درايران - فرزانه میلانی

روايت‌پردازي در«عروس نيل» - فتح‌الله اسماعيلي گلهراني

نگاهی به ترجمة انگلیسی رباعیات خیام - نجف دریابندری

رمانِ شخصيت - احسان پویا

مسافرخانة جزیرة جذامی‌ها - مرتضی تورانی

كيمياي سعادت - غلامحسين يوسفي

زبان و تفکر - محمدرضا باطنی

پایان عرفان - منوچهر دُرزاد

نگاهی بر رمان«عروس نیل» - علی رشوند

داستايوسكي و نهيليسم - جلال آل احمد

«عروس نیل» می‌گوید که ادبیات در حالِ مرگ نیست - پوران فرخزاد

تصوير زن در ادبيات كهن فارسی و رمان معاصر ايرانی - آذر نفيسی

جعبه پاندورا و «عروس نیل» - محمود تقوایی

بیان عشق - سیمین بهبهانی

داستان هجرت - محمود قلی‌پور

وقتي ماه باشد شب تاريك نمي‌ماند.... - فرشته نوبخت

بیچاره هراکلیتوس! - عماد مرشدی

عاشقِ بلاکشِ«عروسِ نیل» - فریبا حاج‌دایی

تنها صداست که مي ماند - لادن نیکنام

مروری بر کتاب«عروس نیل» - میترا داور

تصور معشوق - شراره گرمارودی

شکل گیری یک استعداد - اکبر اسعدی

رنج‌نامه‌ي «جاي خالي سلوچ» - بهاء‌الدين خرمشاهي

عشق، بهانه‌ای برای زیستن - منصوره اشرافی

شهرزادِ قصه‌گو و نوشتار زنانه - شورا اسماعیلی

نظرية « جوان‌مرگي» و مرگ‌آگاهي نويسنده - محمد بهارلو

تاريخ و داستان - الهام نوبخت

طبیعت بی‌جان، فیلمی منزوی و جداافتاده - محمد بهارلو

سايه‌هاي بلند باد - شهناز مرادي

رسوب تصوير در«اهل غرق» - محمّد بهارلو

جوابيه فروغ به مطالب مجله فردوسي - فروغ فرخزاد

بوف کور - شهناز مرادي

شازده احتجاب - شهناز مرادي

دن‌کيشوت، بيگانة آشنا - ميترا

برداشت‌هاي مختلف از واقعيتي داستاني - دنا فرهنگ

مفهوم مرگ در مرده‌خورها - محمد بهارلو

روايت ميترا داور از دنيايي سوخته و مچاله شده - علي‮رضا ذيحق

مرواريد سرخ و بوي سوخته روزنامه خصوصي يک مرد - مهري رحماني

شهرزاد و شنونده‌اش - آذر نفيسي

اسطوره، قرباني و كوبيسم - نورا موسوي‌نيا

برداشتي از «آقاي نويسنده تازه كار است» اثر بهرام صادقي - آذر نفيسي

خوش آمديد به کابوس "آن طرف خيابان" - رضا صفوي نيک

يادداشتي از دور - محمد بهارلو

زبان در قفسه‌ي دوم - رويا تفتي

آن گربه که يک گربه نيست - علي چنگيزي

عافيت در دوزخ - محمد بهارلو

سارباني مفتون در جزيرة سرگرداني - علي‌رضا ذيحق

داستانِ بي‌شکليِ زندگي - محمد بهارلو

شهرزاد، باز هم قصه بگو! - ايمان عابدين

اين‌جا لذت ممنوع است - ابوذر کريمي

حاج سياح، جهان‌ديده‌اي که دروغ نگفته است - سيد محمدعلي جمالزاده

طومار درهم پیچیده - محمد بهارلو

کافور قصه بگو - علی چنگیزی

حرفه‌اي يا تجربي؟! - دنا فرهنگ

محمد بهارلو و بازتاب آگاهي جمعي - علي‌رضا ذيحق

نقد نقد جهنم ـ بهشت - اميرمهدي حقيقت

روياي استخوانِ شکسته - محمد رضايي راد

هشدار دادن به کساني که نيازمند هشدارند - محمد بهارلو

تصويري مبهم از جهنم و بهشت - دنا فرهنگ

مفتش بزرگ و روشنفکران رذل داستايوسکي - داريوش مهر جويي

نيم نگاهي به داستان چاقو نوشته محمد بهارلو - علي رضا ذيحق

انسان در هنر، انسان در زندگي - سيامک وکيلي

راه دور - علي‌اشرف درويشيان

احياي مردگان - سِدا زنده روديان

بخش شعر در خدمت اجتماع - ايرج پزشک‌زاد (ا.پ.آشنا)

ميهمان خستة راه شيري - جواد عاطفه

چگونگي به‌وجود آمدن «خشم و هياهو» - صالح حسيني

چوب به دست‌هاي ورزيل - نجف دريابندري

بخش اگرچه عرض هنر... - ايرج پزشک زاد (ا.پ.آشنا)

در‌آمدي بر معناشناسي رمان بانوي ليل - فتح‌علي گلهراني

من يه قاچاقچي‌ام، لاغر و استخوني - کريم نيکونظر

از جابلقا تا جابلسا - محمد بهارلو

انتظار ما و «بامداد خمار» - محمد بهارلو

شربت اندر شربت - محمد بهارلو

هدايت تماشاچي ذهن شخصيت‌هاي «فردا» - محمد بهارلو

نمايش بحران اخلاقي انسان - محمد ‌بهارلو

معنا در مكالمه‌ - علي‌اشرف‌ درويشيان‌

موهبت‌ِ تخيل‌ - م‌.ع‌. سپانلو

هويت‌هاي‌ سيال‌ِ «بانوي‌ ليل‌» - علي‌اصغر قره‌باقي

هنر و ادبيات جنوب - انوش صالحي

جاي خالي شهرزاد - مهدي فاتحي

رفتارهاي زباني و بازنمايي‌هاي بي‌رحمانه در «شهرزاد قصه بگو!» - علي‌اصغر قره‌باغي

وقت آن رسيده که تعاريف خود را تغيير دهيم - رويا رفاهي

شهرزاد امشب، اين‌جا، حاضر است - محمد بهارلو

مگر تعهد در قبال زبان، نيمي از تعهد اجتماعي نويسنده نيست؟ - احمد شاملو

داستان مدرن و اصل حاكميت زبان طبيعي - فتح‌الله اسماعيلي

کوچة باصفا - انوش صالحي

دریافتی از «بوفِ کور» - آذرنفیسی

نويسنده و اثر - انوش صالحي

داستانِ «ناز» - صادق هدايت

عبدالحسين نوشين: هر نمايشي تئاتر نيست - فتح‌الله اسماعيلي گلهراني

گفتارورزي‌ در «جايي‌ديگر» - علي‌اصغر قره‌باقي

شهرزاد همچنان قصه مى‌گويد - روزنامه ايران

نگاهي به کتاب «شهرزاد قصه بگو!» - سينا سعدي

خوانش‌ِ «درخت‌ِ انجير معابد» احمد محمود - انوش‌ صالحي‌ و عبدالعلي‌ دستغيب‌ و جواد مجابي و حسن‌ اصغري‌

بازنمايي‌ و باوراندن‌ِ «حكايت‌ِ آن‌ كه‌با آب‌ رفت‌» - علي‌اصغر قره‌باغي

روايتي‌ از تابستان‌ و آدم‌هاي‌ زخمي‌ - محمد بهارلو

مبادا «عادت كنيم»! - اسماعيل گلهراني

يه چيزي پشت همة اين چيزها هست - محمد بهارلو

سَبُك‌روحي زبان دايي‌جان‌ ناپلئون‌ - محمد بهارلو

شكل‌ حادثه‌ و راز مفهوم‌ - اصغر عبداللهي‌

آغاز شگفت‌ كار تقوايي‌ - محمود تهراني‌ (م‌.آزاد)

مخاطب جاي ديگر و کس ديگري است - فتح‌الله اسماعيلي

برزخ فراموشي - انوش صالحي

خيال‌ِ شاگرد و استاد خيالي‌ - انوش صالحي

زن‌ در آشپزخانه‌ مي‌ميرد - انوش‌ صالحي‌

روشن‌بيني‌ سرد و بي‌رحم‌ - انوش صالحي

ميراث‌ِ پدر - انوش‌ صالحي‌

نياز به رابطه - فتح‌الله اسماعيلي

در هراس‌ از فردا - انوش‌ صالحي‌

سر مقاله | داستان | گفت‌وگو | نقد | معرفی کتاب | گزارش | کارگاه | مقاله | چهره | جست‌وجوي پيشرفته | تازه‌ها | بايگاني | ارسال نظرات | ديباچه را خانه خود كنيد
تکثير و تجديد چاپ آثار موجود در ديباچه به صورت نشر کتاب يا در نشريات فقط با اجازه کتبي صاحب اثر و ديباچه مجاز است، اما لينک دادن به آنها بلامانع است
Dibache.com  2005 - All rights reserved , Programming Parswebgate